تهران – تیر ۱۴۰۴
ایران در آستانه چرخش بزرگ دفاعی: از مسکو ناامید، به پکن امیدوار
در پی افول قدرت دفاعی ایران در جریان درگیری ۱۲ روزه با اسرائیل و سکوت معنادار مسکو در برابر حملات، به نظر میرسد ایران اکنون در حال بازنگری جدی در نقشه راه امنیتی خود است.
در این بازتنظیم راهبردی، نگاهها بیش از هر زمان دیگری به چین دوخته شده؛ قدرتی آسیایی که در عین حضور اقتصادی گسترده در خاورمیانه، از درگیریهای نظامی منطقهای بهدور مانده و اکنون در جایگاه یک تأمینکننده بالقوه و مؤثر تسلیحات برای جمهوری اسلامی قرار گرفته است.
دلایل چرخش: روسیه گرفتار، چین آزاد
توانایی محدود روسیه در ارسال تسلیحات به ایران، بهویژه در پی فرسایش منابع نظامی این کشور در جنگ اوکراین، یکی از دلایل اصلی این چرخش است.
اگرچه ایران و روسیه سابقه همکاری مشترک در سوریه، پرونده هستهای و انتقال فناوری پهپاد دارند، اما ناکامی مسکو در پاسخگویی به تقاضاهای دفاعی اخیر تهران – از جمله در زمینه سامانههای پدافند هوایی و جنگندههای پیشرفته – ایران را به سوی گزینههای جایگزین سوق داده است.
چین در این میان با اتخاذ سیاستی محتاطانه اما فعال، خود را از درگیریهای مستقیم در خاورمیانه دور نگه داشته و در عین حال همکاری دفاعی محدود ولی مؤثر با ایران را در قالب رزمایشهای دریایی سهجانبه با روسیه و انتقال برخی فناوریهای دومنظوره ادامه داده است.
همین جایگاه خاص، پکن را به گزینهای جذاب برای ایران بدل کرده است.
تهران؛ زیر سایه تهدید، در جستوجوی بازدارندگی
کارشناسان نظامی بر این باورند که جنگ اخیر ایران و اسرائیل نقطه عطفی در تضعیف ساختار دفاعی جمهوری اسلامی بود. شواهد از آسیبپذیری شدید حریم هوایی ایران، اختلال در سامانههای رهگیری، از کار افتادن بخشهایی از زرادخانه موشکی و تلفات انسانی در میان فرماندهان نظامی و متخصصان هستهای حکایت دارد.
هونگدا فان، استاد دانشگاه شانگهای، در همین راستا پدافند هوایی را اولویت بلافصل ایران دانسته و گفته است: «پیشرفتهای اخیر چین در طراحی جنگندهها و سامانههای پدافندی، موقعیتی منحصربهفرد برای این کشور ایجاد کرده تا بخشی از خلأهای دفاعی ایران را پر کند.»
او اضافه کرده که نگاه ایران به چین، در صورت بازنگری راهبردی تهران در سیاست خارجیاش، میتواند به مشارکتی بلندمدتتر بیانجامد.
سابقه همکاری: از جبهه عراق تا جاده ابریشم
همکاری نظامی ایران و چین سابقهای به دههها قبل بازمیگردد. در جریان جنگ ایران و عراق، در حالی که دو قدرت بزرگ جنگ سرد یعنی آمریکا و شوروی از بغداد حمایت میکردند، چین با وجود روابط محدود با عراق، به یکی از منابع اصلی تسلیحات برای تهران بدل شد.
پس از آن نیز چین با حفظ سیاست «مداخله حداقلی»، رابطهای متوازن با کشورهای خلیج فارس، اسرائیل و ایران برقرار کرده و تلاش کرده با حضور در پروژههایی چون ابتکار کمربند و جاده، جای پای خود را در منطقه محکمتر کند.
از سال ۲۰۲۱ و با امضای سند مشارکت راهبردی ۲۵ ساله میان دو کشور، امیدهایی برای تعمیق همکاریهای نظامی نیز بهوجود آمد، اما این همکاریها تاکنون بیشتر نمادین بوده و شامل فروش اقلام غیرحساس یا مانورهای مشترک دریایی بوده است.
نشانههای جدید از گسترش همکاری دفاعی
با این حال، در هفتههای اخیر زمزمههایی درباره مذاکره برای خرید جنگندههای J-10C و سامانههای دفاع هوایی چینی از سوی ایران مطرح شده است. چین بهطور رسمی ارسال این تسلیحات را تأیید نکرده اما در عین حال آن را رد هم نکرده است.
مواضع رسمی پکن بر رعایت اصول «احتیاط، مسئولیتپذیری و پرهیز از صادرات سلاح به مناطق جنگزده» تأکید دارد، اما سخنگوی وزارت دفاع چین نیز اعلام کرده که «چین مایل است دستاوردهای نظامیاش را با کشورهای دوست به اشتراک بگذارد.»
محدودیتهای اتحادها: بدون بند دفاع متقابل
برخلاف تصور برخی ناظران، نه توافق ۲۵ ساله ایران و چین و نه تفاهمنامه دفاعی تهران و مسکو، بند دفاع متقابل ندارند.
در هیچیک از این اسناد اشارهای به تعهد طرفین برای دخالت نظامی در صورت درگیری نشده و همین مسئله، نوعی «اتحاد بدون تضمین» را رقم زده است.
برای نمونه، چین در برابر حملات اخیر اسرائیل به ایران، موضعی میانهرو و تا حدی منفعل اتخاذ کرد. همچنین، روسیه صرفاً به محکومیت لفظی بسنده کرد.
این سکوت متحدان شرقی در جریان بحرانیترین لحظات برای ایران، برخی نخبگان سیاسی را به بازاندیشی در ائتلافهای راهبردی واداشته است.
دو راهی تهران: تجدید نظر یا انزوا
علی واعظ، مدیر پروژه ایران در گروه بحران، بر این باور است که تهران اکنون در تقاطع تصمیمگیری مهمی قرار دارد. به گفته او، اگر ایران خواهان تعمیق همکاری با چین است، باید نشانههایی از تعدیل در سیاستهای منطقهای و کاهش رفتارهای پرهزینه نشان دهد.
بهویژه آنکه چین در تعاملات خود با کشورهایی چون عربستان، امارات و حتی اسرائیل، منافع اقتصادی گستردهای دارد و تمایلی به ورود به تنشهای فرسایشی ندارد.
واعظ هشدار میدهد که «اگر ایران همچنان بازیگری دردسرساز باقی بماند، احتمال نزدیکی جدی نظامی با چین کاهش مییابد. اما اگر رفتار خود را تنظیم کند، پکن ممکن است آماده برداشتن گامهایی فراتر از رزمایشهای نمایشی باشد.»
جمعبندی
همزمان با تغییر موازنه قدرت در منطقه، ایران در حال بازنگری در شرکای راهبردی خود است. ناامیدی از مسکو، احتیاط پکن، فشارهای داخلی و آسیبپذیری امنیتی، تهران را در موقعیتی قرار داده که یا باید در تعاملات بینالمللی خود انعطاف بیشتری نشان دهد، یا به انزوای عمیقتری تن دهد. آینده بازدارندگی ایران ممکن است دیگر نه در انبارهای تسلیحاتی شوروی سابق، بلکه در خطوط مونتاژ جنگندههای نسل چهارم چینی رقم بخورد.
English
View this article in English
