عراق در دوراهی ملی‌گرایی یا محور مقاومت

عراق در دوراهی ملی‌گرایی یا محور مقاومت

عراق در دوراهی ملی‌گرایی یا محور مقاومت

به گزارش آژانس خبری ایران‌گیت، انتخابات پارلمانی ۲۰۲۵ عراق که در ۱۱ نوامبر برگزار می‌شود، آزمونی سرنوشت‌ساز برای توازن سیاسی و ثبات آینده این کشور به شمار می‌رود. در این انتخابات، ۳۲۹ کرسی پارلمان میان جریان‌های اصلی شیعه، سنی و کرد تقسیم خواهد شد و نتیجه آن مشخص می‌کند آیا محمد شیاع سودانی موفق به تشکیل دولت دوم خود می‌شود یا قدرت به دست رقبای سیاسی او می‌افتد.

این رویداد نه‌تنها آینده سیاسی بغداد را رقم می‌زند، بلکه می‌تواند معادلات منطقه‌ای و موازنه میان تهران و واشینگتن را نیز تحت تأثیر قرار دهد.

انتخابات پارلمانی ۲۰۲۵ عراق؛ آزمونی برای توازن سیاسی و ثبات منطقه‌ای

رأی مردم عراق در ۱۱ نوامبر ۲۰۲۵ تعیین خواهد کرد که اکثریت ۳۲۹ کرسی پارلمان به کدام جریان سیاسی تعلق می‌گیرد و پس از تشکیل پارلمان، آیا محمد شیاع سودانی دولت دوم خود را تشکیل می‌دهد یا دولت جدیدی از سوی رقبای او روی کار خواهد آمد.

این انتخابات می‌تواند گامی در مسیر استمرار ثبات عراق باشد یا توازن قدرت را برهم زند و کشور را وارد مرحله‌ای از چندپارگی سیاسی و افزایش رقابت میان قدرت‌های خارجی کند.

انتخابات پیش‌رو تحت تأثیر مجموعه‌ای از تحولات داخلی و منطقه‌ای قرار دارد. دولت سودانی توانسته است به ثبات نسبی سیاسی، اقتصادی و اجتماعی دست یابد و در مسیر رشد گام بردارد؛ با این حال، همچنان با میراث شکاف‌های عمیق سیاسی، مطالبات نسل جوان ناامید، بی‌ثباتی منطقه‌ای و تهدیدهای ناشی از تغییرات اقلیمی مواجه است. در سطح منطقه‌ای نیز این انتخابات متأثر از بازآرایی محور مقاومت، کاهش نسبی نفوذ منطقه‌ای ایران و تداوم رقابت تهران و واشینگتن در عراق است.

از سوی دیگر، تحریم انتخابات از جانب جریان صدر احتمالاً بر نرخ مشارکت تأثیر منفی خواهد گذاشت و عاملی مهم در کاهش آرای احزاب شیعه محسوب می‌شود.

طبق آمار رسمی، از میان ۲۹ میلیون واجد شرایط رأی‌دادن، ۲۱ میلیون نفر برای مشارکت در انتخابات ثبت‌نام کرده‌اند.

به این ترتیب، انتخاباتی پیش‌روست که دارای لایه‌های متعدد و پیچیده‌ای است و هر یک از این لایه‌ها می‌تواند به کانون تنش در دوران پس از رأی‌گیری بدل شود.

قانون جدید انتخابات، تحریم انتخابات از سوی جریان صدر، شکاف‌های درونی در چارچوب هماهنگی شیعه، پراکندگی فهرست‌های انتخاباتی در این بلوک، تغییر وسعت حوزه‌های انتخابی از ۸۳ به ۱۸ حوزه، و ادعاهایی درباره نقش منابع مالی خارجی در خرید و فروش رأی و کرسی پارلمان از جمله محورهایی هستند که می‌توانند به بروز اعتراضات پساانتخاباتی منجر شوند. برای نمونه، تحریم انتخابات از سوی جریان صدر می‌تواند به فرصتی برای احزاب رقیب بدل گردد.

در مجموع، انتخابات پیش‌رو آزمونی برای آینده سیاسی عراق است.

پرسش‌های کلیدی این است که آیا بغداد می‌تواند مسیر فعلی مدیریت تنوع قومی–مذهبی را حفظ کند؟ تغییر قانون انتخابات به سود کدام حزب تمام خواهد شد؟

و شکاف میان احزاب شیعی چه پیامدهایی برای بازیگران منطقه‌ای خواهد داشت؟

بازیگران اصلی انتخابات ۲۰۲۵ عراق

نظام حزبی عراق متشکل از سه بازیگر عمده سیاسی است: احزاب شیعه، احزاب سنی و احزاب کرد. نکته مهم در این دوره آن است که رقابت اصلی نه میان سه بلوک قومی–مذهبی، بلکه درون بلوک شیعه جریان دارد.

احزاب سنی و کرد بیشتر به دنبال حفظ یا افزایش سهم خود در دولت ائتلافی هستند و نقش آن‌ها عمدتاً در مرحله ائتلاف‌های پساانتخاباتی مشخص می‌شود.

دولت فعلی در کاهش تنش‌های قومی موفق بوده اما همچنان با چالش‌های اقتصادی (از جمله بحران نقدینگی و وابستگی به نفت)، چالش‌های امنیتی (کنترل گروه‌های شبه‌نظامی) و چالش‌های سیاسی (احتمال طولانی شدن روند تشکیل دولت تا چند ماه) روبه‌رو است.

با این وجود، بر اساس نظرسنجی‌ها، دولت سودانی بیشترین احتمال پیروزی و تشکیل دولت بعدی را دارد.

بلوک شیعی؛ رقابت درون‌جناحی و احتمال ائتلاف پساانتخاباتی

در حال حاضر حدود ۷۰ درصد کرسی‌های پارلمان در اختیار احزاب شیعی است. این بلوک در انتخابات جدید با دست‌کم سه فهرست اصلی شامل ائتلاف‌های سودانی، مالکی و خزعلی وارد رقابت می‌شود و تصمیم‌گیری درباره تشکیل دولت را به مرحله ائتلاف‌های پساانتخاباتی موکول کرده است.

تحریم انتخابات از سوی بخشی از جریان صدر نیز نگرانی‌هایی درباره میزان مشارکت و سبد رأی شیعیان ایجاد کرده است.

ائتلاف دولت فعلی به رهبری سودانی با رویکردی تکنوکرات و ملی‌گرایانه به دنبال تشکیل دولت دوم خود است. این ائتلاف تلاش دارد طبقه متوسط شهری را به مشارکت در انتخابات ترغیب کند و در تبلیغات انتخاباتی خود بر موفقیت‌های دولت در کاهش تنش‌های قومی–مذهبی، دور نگه داشتن عراق از درگیری‌های منطقه‌ای و حفظ توازن در روابط با تهران و واشینگتن تأکید دارد.

در مقابل، ائتلاف «دولت قانون» به رهبری نوری مالکی با هدف کسب اکثریت پارلمانی و تشکیل دولت فعالیت می‌کند.

در کنار این دو، جنبش عصائب اهل‌الحق به رهبری قیس الخزعلی نیز فعال است و به‌دلیل نزدیکی نسبی به سودانی احتمال ائتلاف با او در مرحله بعدی وجود دارد. افزون بر این، جریان‌های عمار حکیم، حیدر العبادی و سازمان بدر به رهبری هادی عامری نیز در انتخابات حضور دارند.

هرچند جریان صدر انتخابات را تحریم کرده، اما گمانه‌هایی درباره حضور محدود حامیانش در روز رأی‌گیری مطرح شده است.

احزاب سنی؛ از ریزش آرا تا بازتعریف جایگاه

سبد رأی احزاب عرب سنی در پی انشعابات داخلی با کاهش مواجه شده است. حزب تقدم که در پارلمان فعلی ۳۷ کرسی دارد، به دلیل اتهامات قضایی علیه رهبر خود و اختلافات درونی، شانس محدودی برای تکرار نتایج گذشته دارد. بخشی از آرای آن به سمت احزاب کوچک‌تر سنی حرکت کرده و این امر موقعیت حزب را در ائتلاف‌های آینده تضعیف کرده است.

با وجود این، تقدم همچنان اصلی‌ترین حزب سنی عراق به شمار می‌رود و احزاب منشعب از آن در قالب فهرست‌های مستقل در انتخابات نوامبر شرکت می‌کنند.

احزاب کرد؛ رقابت درون‌منطقه‌ای برای افزایش سهم قدرت

کردها انتخابات را فرصتی برای افزایش سهم خود در ساختار قدرت ملی می‌دانند، اما اختلاف میان حزب دموکرات کردستان و اتحادیه میهنی کردستان مانعی در تشکیل بلوک متحد ایجاد کرده است. تلاش‌های مقطعی برای دستیابی به فهرست مشترک به نتیجه نرسید و دو حزب اصلی با فهرست‌های جداگانه در رقابت حضور دارند.

با این حال، احزاب کوچک‌تر کرد می‌توانند در مرحله ائتلاف‌های پساانتخاباتی نقش تعیین‌کننده‌ای در تشکیل دولت ایفا کنند.

سیاست خارجی بغداد پس از انتخابات نوامبر ۲۰۲۵

در چارچوب نظام سیاسی مبتنی بر «محاصصه» عراق، هیچ حزبی به تنهایی قادر به تشکیل دولت نیست؛ ازاین‌رو پس از انتخابات، ائتلاف‌های گسترده‌ای برای تشکیل دولت ائتلافی شکل خواهد گرفت.

انتظار می‌رود چارچوب هماهنگی شیعیان بیشترین کرسی‌های پارلمان را به دست آورد و نقشی محوری در تشکیل دولت ایفا کند. با این حال، انشعابات درون بلوک شیعی، تحریم جریان صدر و رقابت احزاب سنی و کرد برای سهم بیشتر از قدرت بر این روند تأثیرگذار خواهند بود.

دو سناریوی اصلی برای سیاست خاورمیانه‌ای بغداد قابل تصور است:
اگر ائتلاف سودانی دست بالا را در دولت آینده داشته باشد، احتمال تسریع روند خلع سلاح شبه‌نظامیان و کاهش نسبی نفوذ ایران در عراق وجود دارد و در مقابل، رویکردی ملی‌گرایانه‌تر با تمرکز بر جذب سرمایه‌گذاری غربی دنبال خواهد شد.

اما در صورت پیروزی ائتلاف نوری مالکی، پیش‌بینی می‌شود نفوذ ایران در ساختار سیاسی عراق تقویت شود و در واکنش، واشینگتن ممکن است محدودیت‌های مالی جدیدی علیه بغداد اعمال کند. در صورتی که هیچ‌یک از دو جناح دست بالا را نداشته باشند، احتمال شکل‌گیری سیاستی متوازن میان تهران و غرب افزایش می‌یابد.

در این میان، اگر سودانی برای تشکیل دولت به ائتلاف با حزب تقدم به رهبری محمد الحلبوسی روی آورد (که احتمالاً حدود ۲۰ کرسی در پارلمان آینده کسب خواهد کرد)، تمرکز دولت بر اجرای قانون خلع سلاح گروه‌های مسلح و تقویت مناسبات اقتصادی با غرب افزایش خواهد یافت.

چشم‌انداز نهایی

انتخابات پارلمانی ۲۰۲۵ عراق را می‌توان مرحله‌ای از بازتنظیم قدرت در چارچوب نظم محاصصه دانست؛ فرآیندی دو مرحله‌ای که در آن ابتدا مردم با رأی خود و سپس احزاب از طریق ائتلاف‌های پساانتخاباتی توازن جدیدی از قدرت را شکل می‌دهند.

با مشارکت احتمالی کمتر از ۴۰ درصد (ادامه روند نزولی از ۶۲ درصد در دوران بهار عربی تا ۴۱ درصد در انتخابات گذشته)، انتظار نمی‌رود تحول ساختاری در نظام سیاسی عراق رخ دهد، بلکه بیشتر بازتوزیع قدرت میان نخبگان قومی و مذهبی پیش‌بینی می‌شود.

احتمال پیروزی بلوک شیعی و تشکیل دولت دوم سودانی بیش از سایر گزینه‌ها ارزیابی می‌شود. در این صورت، روابط بغداد با تهران حفظ خواهد شد اما سودانی تمایل بیشتری برای گسترش روابط با ایالات متحده و جذب سرمایه‌گذاری خارجی نشان خواهد داد.

احزاب سنی ائتلافی نیز از این رویکرد حمایت خواهند کرد و بازیگران منطقه‌ای احتمالاً از سیاست گام‌به‌گام سودانی استقبال می‌کنند.

در نتیجه، عراق پس از انتخابات ۲۰۲۵ کشوری خواهد بود که نفوذ سنتی ایران در آن کاهش یافته، اما همچنان پابرجاست و بغداد در مسیر تعامل متوازن‌تر با غرب گام برمی‌دارد.

ملی‌گرایی معتدل سودانی و جریان «مسیر سوم» او تلاشی برای تثبیت ثبات و کاهش تنش‌های منطقه‌ای در جهت جذب سرمایه‌گذاری خارجی خواهد بود.