ایران، روسیه، چین و موازنه قدرت جهانی؛ تیانجین نقطه عطف است؟
ایران، روسیه، چین و موازنه قدرت جهانی؛ تیانجین نقطه عطف است؟
به گزارش آژانس خبری ایرانگیت در حالی که مناسبات بینالمللی وارد مرحلهای تازه از تقابل قدرتها شده و جنگ سرد جدیدی میان شرق و غرب در حال شکلگیری است، اجلاس سران سازمان همکاری شانگهای در بندر تیانجین چین، به نقطه کانونی این تحولات بدل شده است.
این نشست دو روزه، با حضور بیش از ۲۰ رهبر از آسیا و اوراسیا، نهتنها بازتابدهنده تحولات ژئوپولیتیکی جهانی است، بلکه صحنهای نمادین برای نمایش نزدیکی بیشتر پکن و مسکو و تلاش آنها برای ارائه نظمی جایگزین در برابر هژمونی غرب به شمار میآید.
مسعود پزشکیان، رئیسجمهور تازهمنتخب ایران، نیز با هدف تقویت «نگاه به شرق» و گسترش همکاریهای منطقهای، در نخستین سفر مهم خارجی خود در این اجلاس شرکت کرده است.
همزمان، بازگشت نارندرا مودی به چین، افزایش تحرکات دیپلماتیک مسکو و پکن، و فشارهای فزاینده واشنگتن بر بازیگران مستقل، همه این نشست را به یکی از مهمترین رویدادهای سیاسی سال در آسیا تبدیل کرده است. در ادامه، گزارش تحلیلی ایرانگیت را درباره ابعاد سیاسی، دیپلماتیک و ژئوپولیتیکی این اجلاس بخوانید.
نمایش اتحاد شرق در بندر تیانجین: سازمان همکاری شانگهای و نبرد بر سر نظم جهانی
در حالی که جهان درگیر تحولات ژئوپولیتیکی عمیقی است، بندر استراتژیک تیانجین در چین به صحنهای نمادین برای نمایش اتحاد قدرتهای شرقی و چالشی تازه برای نظم تحت رهبری غرب بدل شده است.
اجلاس سران سازمان همکاری شانگهای در روزهای نهم و دهم شهریور (۳۱ اوت و ۱ سپتامبر)، میزبان بیش از بیست رهبر سیاسی از آسیا، اوراسیا و خاورمیانه است و توجهها بار دیگر به نقشآفرینی دو قدرت برجسته این بلوک، یعنی روسیه و چین، جلب شده است.
ولادیمیر پوتین و شی جینپینگ، روسایجمهور روسیه و چین، در این نشست نهتنها بهدنبال تقویت اتحاد دوجانبه خود هستند، بلکه تلاش دارند تا چشماندازی جایگزین برای نظم جهانی موجود را ترسیم کنند؛ نظمی که از نظر آنان تحت سلطهی یکجانبهگرایی غربی است.
پزشکیان در چین؛ «نگاه به شرق» در میدان آزمون
در میان شرکتکنندگان این اجلاس، حضور مسعود پزشکیان، رئیسجمهور جدید ایران، نیز توجه تحلیلگران را جلب کرده است. او بامداد نهم شهریور وارد چین شد تا در نخستین سفر بلندپایه بینالمللی خود پس از تصدی ریاستجمهوری، موضع تهران را در حمایت از چندجانبهگرایی و تقابل با انزوای تحمیلی غرب تقویت کند.
کرملین پیشتر اعلام کرده بود که وی در حاشیه نشست با ولادیمیر پوتین دیدار و درباره پرونده هستهای ایران گفتوگو خواهد کرد. دیداری که میتواند در پرتو احیای دوباره فشارهای غربی از جمله فعال شدن «سازوکار ماشه» علیه ایران، پیامهایی مهم از سوی تهران و مسکو به جامعه جهانی ارسال کند.
پزشکیان در آستانه سفر، این نشست را «فرصتی برای چندجانبهگرایی در برابر بلوک غرب» توصیف کرد و بر اهمیت گفتوگوهای دوجانبه با چین و سایر کشورهای عضو برای توسعه همکاریهای اقتصادی، امنیتی، علمی و فرهنگی تأکید کرد.
سازمان همکاری شانگهای؛ از امنیت منطقهای تا رقابت ژئوپولیتیکی
سازمان همکاری شانگهای (SCO) که در سال ۲۰۰۱ با محوریت مقابله با تهدیدات امنیتی و افراطگرایی در آسیای مرکزی شکل گرفت، امروز به بلوکی گسترده با بیش از ۲.۵ میلیارد جمعیت و نزدیک به ۴۰ درصد تولید ناخالص جهانی تبدیل شده است. اعضای اصلی آن شامل چین، روسیه، هند، پاکستان، ایران، کشورهای آسیای مرکزی و از سال گذشته بلاروس هستند.
با وجود این گستره جغرافیایی و اقتصادی، اما سهم ایران از مبادلات تجاری با اعضای سازمان همچنان اندک باقی مانده است. این در حالی است که اغلب کشورهای عضو، برخلاف شعارهای سیاسی، همچنان روابط عمیق و استراتژیکی با غرب دارند.
از این منظر، برای بسیاری از اعضا، عضویت در شانگهای و همچنین بریکس نه به معنای گسست از غرب، بلکه ابزاری برای افزایش قدرت مانور دیپلماتیک و تنوعبخشی به سیاست خارجی است.
نظم چندقطبی یا تریبون منافع ملی؟
با وجود اتحاد نمادین، اختلافات داخلی و منافع متضاد، چالشی اساسی برای انسجام سازمان محسوب میشود. تیمور اوماروف، پژوهشگر مرکز کارنگی روسیه و اوراسیا در برلین، در تحلیلی هشدار میدهد که این نشست «تا حد زیادی به یک نمایش پوتین–شی تبدیل شده» و اهمیت واقعی آن در ملاقاتهای پشتپرده و مذاکرات دوجانبه نهفته است، نه در خود ساختار رسمی اجلاس.
از سوی دیگر، بازگشت نارندرا مودی، نخستوزیر هند، به چین پس از هفت سال، آن هم در سایه تنشهای مرزی و فشارهای واشنگتن، مورد توجه بسیاری قرار گرفته است. این بازگشت میتواند زمینهساز گفتوگوهای مستقیم میان دهلی، پکن و مسکو شود و راهی برای کاهش تنشها و حتی احیای تعاملات سهجانبه باز کند.
در همین حال، کشورهای آسیای مرکزی نیز با چالش ایجاد تعادل میان نفوذ سنتی روسیه و قدرت اقتصادی رو به رشد چین روبهرو هستند.
لوکا انسسکی، استاد مطالعات اوراسیا در دانشگاه گلاسگو، بر این باور است که «چین و روسیه همکار و همزمان رقیباند»، اما میزان همکاری آنها بهویژه در آسیای مرکزی، فعلاً بر رقابت میچربد. او همچنین هشدار میدهد که در این منطقه «مجموعهای از ارزشهای اقتدارگرایانه در حال تثبیت است» که میتواند بستر را برای تحکیم قدرت رژیمهای محلی فراهم آورد.
آینده سازمان؛ سکوی پراکنده یا بدیل واقعی؟
اگرچه سازمان همکاری شانگهای در سال گذشته با عضویت بلاروس گسترش یافت و ایران نیز عضویت دائم خود را تثبیت کرده است، اما در نشست امسال انتظار نمیرود عضویت جدیدی رسمی شود. با این حال، درخواستهای عضویت از سوی جمهوری آذربایجان و ارمنستان – با وجود تنشهای فزاینده میان این دو کشور – همچنان روی میز است.
یونس شریفلی، پژوهشگر مهمان در پروژه چین و جنوب جهانی، نیز معتقد است که این نشست، آزمونی کلیدی برای سازمان خواهد بود.
به باور او، اگر سازمان نتواند در مواجهه با فشارهای فزاینده آمریکا بر چین، روسیه و هند، بهعنوان یک نهاد منسجم عمل کند، همچنان در وضعیت «سکوی پراکندهای» باقی خواهد ماند که بیشتر با منافع ملی اعضا هدایت میشود تا با اصول مشترک چندجانبهگرایی.
آزمون شرق در تیانجین
اجلاس تیانجین در بزنگاهی تاریخی برگزار میشود؛ زمانی که جبهههای ژئوپولیتیکی، اقتصادی و حتی ایدئولوژیک در حال بازآراییاند. برای پکن و مسکو، این نشست فرصتی است برای نمایش اتحاد، تأثیرگذاری بر ساختارهای نظم بینالمللی، و صدور پیام مخالفت با سلطهگری غرب.
برای ایران، صحنهای است برای گریز از انزوا و تثبیت جایگاه در بلوک شرقی. و برای کشورهای منطقه، فرصتی است تا در تعادلسازی میان قدرتها، منافع خود را دنبال کنند.
اما پرسش بنیادین باقی است: آیا سازمان همکاری شانگهای قادر خواهد بود جایگزینی واقعی برای ساختارهای جهانی تحت سلطه غرب باشد، یا همچنان بستری خواهد ماند برای مصالحههای سیاسی و ملاحظات ژئوپولیتیکی کوتاهمدت؟
English
View this article in English
