آژانس زیر فشار، ایران زیر حمله؛ شورای حکام در وضعیت انفجاری

آژانس زیر فشار، ایران زیر حمله؛ شورای حکام در وضعیت انفجاری

آژانس زیر فشار، ایران زیر حمله؛ شورای حکام در وضعیت انفجاری

به گزارش آژانس خبری ایران گیت؛ نشست فصلی شورای حکام آژانس بین‌المللی انرژی اتمی در حالی آغاز شده که با پایان اعتبار قطع‌نامه ۲۲۳۱، نظارت بر برجام از دستور کار خارج شده و هم‌زمان تنش‌های ناشی از حملات نظامی اخیر به تأسیسات هسته‌ای ایران، نحوه ازسرگیری بازرسی‌ها و سرنوشت همکاری تهران و آژانس را به حساس‌ترین محور این دوره از اجلاس تبدیل کرده است.

نشست فصلی شورای حکام آژانس بین‌المللی انرژی اتمی از بعدازظهر دیروز چهارشنبه آغاز شد و تا فردا جمعه ادامه خواهد داشت؛ نشستی که این‌بار در فضایی متفاوت از دوره‌های گذشته برگزار می‌شود، زیرا طبق اعلام رسمی آژانس، با پایان یافتن اعتبار قطع‌نامه ۲۲۳۱، سند حقوقی و ضامن اجرائی برجام، موضوع نظارت بر اجرای توافق هسته‌ای ایران دیگر در دستور کار این دوره قرار ندارد.

اطلاعیه منتشرشده در وبگاه آژانس تصریح می‌کند که جلسه امسال بدون بررسی بخش مربوط به پایش تعهدات هسته‌ای ایران تشکیل می‌شود؛ بخشی که طی سال‌های گذشته همواره یکی از محورهای اصلی نشست‌های شورای حکام به شمار می‌رفت.

آغاز نشست با قرائت بیانیه افتتاحیه رافائل گروسی همراه شد و پس از آن، مدیرکل آژانس در یک کنفرانس خبری به پرسش‌های خبرنگاران پاسخ داد.

دستور کار رسمی این نشست دامنه‌ای گسترده از موضوعات فنی و حقوقی را شامل می‌شود؛ از بررسی درخواست‌های عضویت کشورهای جدید در آژانس و گزارش کمیته کمک‌های فنی گرفته تا مباحث مربوط به ایمنی هسته‌ای و مقررات حمل‌ونقل مواد رادیواکتیو، اجرای پادمان‌ها در کره شمالی، وضعیت توافق پادمانی در سوریه، روند همکاری‌های هسته‌ای دریایی در استرالیا و برزیل، انتقال مواد هسته‌ای در چارچوب پیمان آکوس، برابری حاکمیتی اعضای آژانس و نیز تحولات مرتبط با ایمنی و پادمان‌های هسته‌ای در اوکراین.

با این حال، بی‌تردید مهم‌ترین و حساس‌ترین بخش نشست، مربوط به توافق پادمانی ان‌پی‌تی با ایران است.

در شرایطی که آژانس طی سال‌های گذشته مسئول نظارت فنی بر اجرای برجام بود، انقضای قطع‌نامه ۲۲۳۱ در ۲۶ مهر سبب شد پرونده نظارت بر این توافق از دستور کار شورا کنار گذاشته شود.

با این حال، سه مقام رسمی که نخواستند نام‌شان فاش شود، طی روزهای اخیر به خبرگزاری بلومبرگ گفته‌اند کشورهای غربی قصد دارند در نشست آتی دستورالعمل‌های تازه‌ای برای بازرسان آژانس تدوین کنند تا بتوانند وضعیت ذخایر هسته‌ای ایران را با سازوکارهای جدید ارزیابی کنند؛ نشانه‌ای از اینکه موضوع برنامه هسته‌ای ایران همچنان در مرکز توجه قدرت‌های جهانی قرار دارد.

گروسی چه گفت؟

نشست فصلی شورای حکام آژانس بین‌المللی انرژی اتمی با بیانیه رافائل گروسی آغاز شد.

مدیرکل آژانس در نخستین بخش این نشست، گزارش تازه خود درباره وضعیت برنامه هسته‌ای ایران را قرائت کرد؛ گزارشی که به دلیل حملات نظامی ماه ژوئن علیه تأسیسات هسته‌ای ایران و تعلیق بخش‌هایی از همکاری‌های تهران با آژانس، نسبت به دوره‌های گذشته با حساسیت بیشتری دنبال شد.

گروسی در گزارش افتتاحیه اعلام کرد بازرسان آژانس پس از یک وقفه چندماهه به ایران بازگشته‌اند و در تأسیساتی که در حملات تیرماه هدف قرار نگرفته بودند، بازرسی‌هایی انجام شده است.

او هم‌زمان تأکید کرد برای بازگشت کامل فعالیت‌های راستی‌آزمایی و نظارت فنی، «تعامل بیشتر» میان تهران و آژانس ضروری است.

نخستین روز تیرماه امسال، تأسیسات هسته‌ای ایران در نطنز، فردو و اصفهان هدف حملات نیروی هوایی آمریکا قرار گرفت؛ حمله‌ای که با مشارکت مستقیم واشنگتن در عملیات مشترک با اسرائیل صورت گرفت و به گفته مقامات کشورمان، نقض آشکار حاکمیت ملی و تمامیت ارضی ایران بود.

هرچند ساختمان‌ها و تجهیزات خسارت‌های سنگینی دیدند، اما براساس گزارش‌های رسمی، میزان تشعشعات خارجی افزایش نیافته و خطر انتشار مواد هسته‌ای وجود نداشته است. گروسی با اشاره به همین حملات گفت «برای ازسرگیری بازرسی‌های کامل، تعامل جدی‌تر با ایران لازم است».

او توضیح داد: «تهران باید دسترسی آژانس را به تأسیسات آسیب‌دیده و نیز موجودی‌های اورانیوم غنی‌شده با غنای پایین و بالا فراهم کند؛ زیرا تعیین وضعیت دقیق این مواد موضوعی دارای فوریت است».

مدیرکل آژانس یادآور شد «نبود دسترسی به این مواد طی پنج ماه گذشته، عملاً راستی‌آزمایی‌های معمول را مختل کرده و فاصله‌ای غیرمتعارف در ثبت و تطبیق اطلاعات ایجاد کرده است».

در بخش دیگری از گزارش، گروسی یادآور شد «پس از پایان اعتبار قطع‌نامه ۲۲۳۱، نظارت بر اجرای توافق هسته‌ای ایران دیگر در دستور کار شورای حکام نیست و آژانس اکنون صرفاً بر تعهدات ایران ذیل توافق پادمانی و معاهده منع اشاعه تسلیحات اتمی متمرکز است».

رئیس دیده‌بان هسته‌ای سازمان ملل همچنین به توافقی اشاره کرد که ۹ سپتامبر ۲۰۲۵ در قاهره با عباس عراقچی، وزیر امور خارجه ایران، امضا شده بود.

این توافق چارچوبی برای انجام بازرسی‌ها، زمان‌بندی ابلاغیه‌ها و شیوه‌های نظارت پس از حملات ماه ژوئن تعیین می‌کرد و به گفته گروسی، «ایران از زمان امضای این تفاهم‌نامه در برخی بخش‌ها همکاری‌های قابل‌توجهی داشته است». با این حال او تأکید کرد «آژانس هنوز گزارشی درباره وضعیت تأسیسات آسیب‌دیده و مواد هسته‌ای موجود در آنها دریافت نکرده و هیچ فعالیت راستی‌آزمایی در این سایت‌ها انجام نشده است».

گفتنی است زمینه این وضعیت به تصمیم اخیر ایران بازمی‌گردد. تهران پس از حملات نظامی آمریکا و اسرائیل اعلام کرد گروسی در ایفای وظایف قانونی خود، از جمله حفاظت از تأسیسات تحت پادمان، کوتاهی کرده و گزارش‌های جانب‌دارانه ماه‌های گذشته او زمینه‌ساز حملات اخیر بوده است.

افزون بر این، اقدام تروئیکای اروپا در فعال‌سازی مکانیسم ماشه موجب شد توقف توافق قاهره در دستور کار قرار گیرد و بخشی از همکاری‌ها با آژانس تعلیق شود.

با این حال، ایران همچنان اعلام کرده آماده بررسی پیشنهادهای جدید برای دستیابی به چارچوب همکاری تازه است؛ هرچند تصمیم‌گیری نهایی درباره سطح تعامل با آژانس به شورای‌عالی امنیت ملی واگذار شده است.

عراقچی نیز در ۱۱ اکتبر گفته بود تعلیق اجرای توافق قاهره پس از فعال‌سازی سازوکار موسوم به «ماشه» از سوی آلمان، فرانسه و بریتانیا انجام شده و این اقدام عملاً تحریم‌های بین‌المللی علیه ایران را بازگردانده است.

با وجود این تنش‌ها، گروسی اعلام کرده آژانس آماده همکاری با ایران است و انتظار دارد تهران نیز برای احیای روند نظارتی گام‌های عملی بیشتری بردارد؛ مسیری که آینده آن به تحولات سیاسی و امنیتی منطقه و تصمیم‌های تهران در هفته‌های آینده بستگی خواهد داشت.

در نشست خبری چه گذشت؟

رافائل گروسی در کنفرانس خبری پس از نشست شورای حکام حضور یافت و به‌طور مبسوط به پیش‌نویس قطع‌نامه‌ای پرداخت که تروئیکای اروپا (بریتانیا، فرانسه، آلمان) و ایالات متحده قصد دارند در شورای حکام ارائه کنند.

محور اصلی این پیش‌نویس، الزام ایران به اعلام دقیق محل فعلی ذخایر اورانیوم غنی‌شده پس از حملات آمریکا و رژیم صهیونیستی به تأسیسات هسته‌ای ایران است.

گروسی در پاسخ به اینکه آژانس چگونه قصد دارد این راستی‌آزمایی را بدون افزایش تنش با ایران انجام دهد، اظهار کرد: «باید دید در نهایت چه تصویب می‌شود.متن توافق قاهره ارجاعات زیادی به قطع‌نامه‌های پیشین دارد؛ ما آن را بررسی می‌کنیم.

اساساً ایران موظف است تأسیسات خود را اعلام کند. ما به‌طور کامل از اعلامیه‌های ایران مطلعیم و می‌دانیم در تأسیسات هدف قرارگرفته چه رخ داده است. گزارش بعدی ما بر همین اساس خواهد بود».

مدیرکل آژانس افزود «هیچ‌یک از کشورهای اروپایی یا آمریکا پیش از تدوین پیش‌نویس با او یا آژانس مشورت نکرده‌اند» و توضیح داد «آژانس هرگز درخواست صدور قطع‌نامه نمی‌کند و این ادعا که قطع‌نامه به درخواست آژانس تهیه شده، نادرست است. ما صرفاً از قطع‌نامه‌های مصوب پیروی می‌کنیم».

گروسی اتهام ایران مبنی بر انتقال اطلاعات آژانس به اسرائیل یا آمریکا را رد کرد و آن را «کاملاً نادرست» دانست و گفت «این‌گونه ادعاها بارها مطرح شده، اما صحت ندارد».

رئیس دیده‌بان هسته‌ای سازمان ملل با اشاره به اینکه ذخایر اورانیوم غنی‌شده ایران همچنان در محل تأسیسات بمباران‌شده باقی مانده و این موضوع از سوی دولت ایران تأیید شده، تصریح کرد: «تا حد زیادی مطمئنیم می‌توانیم گزارش دقیق و معتبر ارائه دهیم.

هنوز به این تأسیسات دسترسی نیافته‌ایم، اما بازرسی‌ها آغاز شده و امیدواریم به‌زودی وارد شویم. تا زمانی که ایران در ان‌پی‌تی باقی بماند که تصمیمی عاقلانه و سازنده است، موظف به پذیرش بازرسی‌هاست».

گروسی درباره تأثیر احتمالی تصویب قطع‌نامه بر همکاری ایران و آژانس گفت «رویکرد من تغییر نخواهد کرد. حتی بدون قطع‌نامه نیز وظایف خود را انجام می‌دهیم.

قطع‌نامه ممکن است از من گزارش خاصی بخواهد، اما تعهدات پادمانی و ان‌پی‌تی مستقل از قطع‌نامه پابرجاست. امیدوارم تصویب قطع‌نامه همکاری را کاهش ندهد.

هنوز شکاف‌هایی هست که باید پر شود». این دیپلمات ارشد به دشواری‌های پنج ماه گذشته اشاره کرد و گفت «تنها ابزار ما گفت‌وگو با ایران است.

قانون جدید مجلس ایران نیز باید رعایت شود. شرایط سیاسی و اجتماعی ایران پیچیده است و انتقادهای زیادی متوجه من و آژانس است، اما من به مأموریت خود پایبندم.

امیدوارم با یا بدون قطع‌نامه، مسیر سازنده‌ای ادامه یابد». در ادامه نشست خبری، گروسی به پرسش‌های حساس‌تری نیز پاسخ داد. او درباره گزارش مؤسسه علم و امنیت بین‌المللی مبنی بر ساخت «محفظه انفجار بزرگ‌تر از پروژه عماد» در ایران گفت «این موضوع مستقیماً به مقررات بازرسی آژانس مرتبط نیست. فعالیت‌هایی در گذشته در منطقه طالقان وجود داشته، اما آزمایش انفجار معمولی نیازی به بازرسی آژانس ندارد».

او در واکنش به ادعای برخی مقامات ایرانی مبنی بر اینکه «تأسیسات اتمی کاملاً نابود شده و چیزی برای نظارت وجود ندارد» تصریح کرد «این ادعا درست نیست.

بخشی از نطنز به‌شدت آسیب دیده، اما بخش‌های دیگری سالم مانده‌اند. در اصفهان نیز همین شرایط برقرار است. فردو هم هدف قرار گرفته، اما اجماع این است که مواد هسته‌ای همچنان در همان محل‌هاست و ایران نیز این موضوع را تأیید کرده است.

بنابراین نمی‌توان گفت چیزی برای مشاهده وجود ندارد. حتی اگر کشوری ادعا کند تأسیساتش نابود شده، آژانس باید خود ارزیابی کند؛ این روند معمول نظام بازرسی است».

مدیرکل آژانس تأکید کرد «حمله بی‌سابقه به تأسیسات هسته‌ای یک کشور عضو ان‌پی‌تی توجیهی برای توقف بازرسی‌ها نیست و آژانس پروتکل جداگانه‌ای برای چنین شرایطی ندارد، اما نیازی هم به تدوین پروتکل جدید نیست».

او دو چالش اصلی بازرسی از تأسیسات آسیب‌دیده را «آلودگی احتمالی هسته‌ای» و «مسائل ایمنی» توصیف کرد و مدعی شد «آلودگی در این سایت‌ها محدود است و آژانس دقیقاً می‌داند چه اقداماتی باید انجام شود».

گروسی درباره بازداشت «امیررضا جلیلیان» کارمند ایرانی آژانس که ۱۸ ماه پیش در ایران بازداشت و به ۱۰ سال زندان محکوم شده، گفت «این موضوع کاملاً جدا از برنامه هسته‌ای ایران است و صرفاً به مسائل کارکنان مربوط می‌شود. پیگیری آن از طریق کانال‌های حقوقی صورت می‌گیرد و به فعالیت‌های راستی‌آزمایی ارتباطی ندارد».

مدیرکل آژانس بار دیگر ادعای انتقال اطلاعات محرمانه ایران به اسرائیل یا آمریکا را به‌شدت رد کرد و گفت «هیچ سندی برای این ادعا وجود ندارد. تکرار یک ادعا، آن را به واقعیت تبدیل نمی‌کند.

این تأسیسات و کارکردشان برای همگان شناخته شده و نیاز به اطلاعات محرمانه آژانس نبوده است. این ادعاها در گفت‌وگو با ایران مطرح می‌شود، اما جدی تلقی نمی‌شود».

جمع‌بندی پیام کلیدی گروسی این بود که آژانس در معرض فشار سیاسی قرار دارد، اما استقلال فنی آن حفظ خواهد شد، تعهدات پادمانی ایران پابرجاست و او مصمم است فارغ از نتیجه رأی‌گیری شورای حکام، بازرسی‌های ضروری را دنبال کند.