ماشه تحریم روی شقیقه تهران؛ آیا ایران در آستانه بازگشت به انزوای جهانی است؟

حملات نظامی و بازگشت سایه تحریم‌ها؛ «مکانیسم ماشه» دوباره فعال می‌شود؟

ماشه تحریم روی شقیقه تهران؛ آیا ایران در آستانه بازگشت به انزوای جهانی است؟

با توقف همکاری‌های داوطلبانه ایران با آژانس بین‌المللی انرژی اتمی در واکنش به حملات نظامی اسرائیل و ایالات متحده علیه تأسیسات هسته‌ای، شرایطی بحرانی در عرصه دیپلماسی بین‌المللی شکل گرفته که امکان بازگشت تحریم‌های سازمان ملل علیه ایران را بار دیگر بر سر زبان‌ها انداخته است؛ تحریم‌هایی که در چارچوب سازوکاری موسوم به «مکانیسم ماشه» قابل فعال‌سازی هستند.

این سازوکار که در متن توافق هسته‌ای سال ۲۰۱۵ (برجام) گنجانده شده بود، حالا در آستانه دهمین سالگرد امضای این توافق، از سوی سه کشور اروپایی باقی‌مانده در برجام یعنی بریتانیا، فرانسه و آلمان، بار دیگر به‌عنوان ابزاری برای فشار بر ایران مطرح شده است.

مطابق با قطعنامه ۲۲۳۱ شورای امنیت سازمان ملل – مصوب جولای ۲۰۱۵ – برخی از بخش‌های کلیدی برجام از جمله امکان فعال‌سازی مکانیسم ماشه، قرار است در اکتبر ۲۰۲۵ منقضی شوند. با نزدیک شدن به این تاریخ، هشدارهای غرب مبنی بر احتمال بازگشت تحریم‌ها شدت یافته است.

در این میان، تهران خود را در موقعیتی بغرنج می‌بیند: نه‌تنها با تهدید احیای کامل تحریم‌ها مواجه است، بلکه حملات اخیر اسرائیل نشان داد که تأسیسات هسته‌ای‌اش در برابر اقدام نظامی آسیب‌پذیر هستند. این واقعیت، چشم‌انداز مذاکرات آتی را به‌شدت پیچیده کرده است.

مکانیسم ماشه چیست و چگونه عمل می‌کند؟

در ساختار توافق برجام، مکانیسمی برای رسیدگی به اختلافات در صورت نقض تعهدات طرفین در نظر گرفته شده است که به آن «سازوکار حل‌وفصل اختلافات» یا اصطلاحاً «مکانیسم ماشه» گفته می‌شود. این روند در بندهای ۳۶ و ۳۷ برجام تعریف شده و می‌تواند منجر به بازگشت خودکار تحریم‌های بین‌المللی شود.

اگر یکی از اعضای برجام معتقد باشد که طرف مقابل به تعهداتش پایبند نیست، ابتدا موضوع را به کمیسیون مشترک توافق ارجاع می‌دهد.

این کمیسیون در گام اول، ۱۵ روز فرصت دارد تا اختلاف را بررسی کند. اگر اختلاف باقی بماند، موضوع به سطح وزیران خارجه منتقل می‌شود و آن‌ها نیز ۱۵ روز برای رسیدگی فرصت دارند. در صورت عدم حل موضوع، مرحله نهایی می‌تواند منجر به ارجاع مسئله به شورای امنیت سازمان ملل شود.

نکته کلیدی در اینجاست: اگر در شورای امنیت، حتی یکی از اعضای دائم – مانند آمریکا یا بریتانیا – مانع تصویب قطعنامه تمدید تعلیق تحریم‌ها شود، تحریم‌های قبلی به صورت خودکار و بدون نیاز به اجماع یا رأی‌گیری مجدد، بازمی‌گردند.

از همین رو این فرایند به «ماشه» تشبیه شده؛ یک فشار کوچک می‌تواند ماشه‌ای بزرگ را فعال کند.

آیا آمریکا می‌تواند مکانیسم ماشه را فعال کند؟

با آنکه ایالات متحده نقش کلیدی در تحولات هسته‌ای ایران دارد، اما از نظر حقوقی پس از خروج از برجام در سال ۲۰۱۸ دیگر صلاحیت استفاده از این مکانیسم را ندارد.

در سال ۲۰۲۰، واشنگتن تلاش کرد این ابزار را علیه تهران به کار گیرد، اما اکثریت اعضای شورای امنیت این تلاش را نپذیرفتند.

بنابراین اگر اکنون قرار باشد مکانیسم ماشه فعال شود، کشورهای اروپایی حاضر در توافق باید ابتکار عمل را به دست بگیرند.

از برجام تا بحران فعلی: چگونه به این نقطه رسیدیم؟

برجام با هدف توقف پیشرفت برنامه هسته‌ای ایران و لغو تحریم‌ها به امضا رسید. تهران متعهد شد سطح غنی‌سازی را محدود کند و امکان بازرسی‌های گسترده‌تر را برای آژانس بین‌المللی انرژی اتمی فراهم آورد.

با این حال، خروج یک‌جانبه آمریکا از توافق در دوران ریاست‌جمهوری ترامپ و بازگرداندن تحریم‌های اقتصادی، مسیر توافق را تیره کرد.

در واکنش، ایران نیز به‌تدریج از اجرای برخی تعهداتش عقب نشست. تهران در قالب پنج مرحله، سقف‌های تعیین‌شده برای ذخایر اورانیوم، سطح غنی‌سازی، توسعه سانتریفیوژها و فعالیت در برخی سایت‌های هسته‌ای را کنار گذاشت.

در نهایت، میزان غنی‌سازی اورانیوم تا ۶۰ درصد افزایش یافت – سطحی که به آستانه غنای تسلیحاتی نزدیک است.

کشورهای اروپایی بارها هشدار دادند که این روند ممکن است به فعال شدن سازوکار حل اختلاف منجر شود، اما در عمل چنین اقدامی صورت نگرفت.

حمله اسرائیل؛ نقطه عطف در تقابل هسته‌ای

در خرداد ۱۴۰۴، اسرائیل – با استناد به تهدید بالقوه ناشی از ذخایر غنی‌سازی ایران – اقدام به یک حمله نظامی گسترده علیه تأسیسات هسته‌ای ایران کرد.

این عملیات، با هدف عقب راندن برنامه هسته‌ای جمهوری اسلامی، از سوی آمریکا نیز مورد حمایت قرار گرفت.

هرچند ایران تأکید داشت که فعالیت‌های هسته‌ای‌اش ماهیتی صلح‌آمیز دارند، اما حمله اسرائیل همه معادلات را تغییر داد.

آسیب‌های واردشده به سایت‌های هسته‌ای، فشارهای سیاسی و احتمال فعال شدن مکانیسم ماشه، شرایطی بی‌سابقه برای حکومت ایران رقم زد.

موضع تهران: ادامه مقاومت یا بازگشت به میز مذاکره؟

برخی از مقام‌های ارشد جمهوری اسلامی در واکنش به این تحولات معتقدند که پس از حمله نظامی و از بین رفتن بخشی از دستاوردهای هسته‌ای، دیگر دلیلی برای ادامه همکاری با آژانس یا مذاکره با غرب باقی نمانده است.

به اعتقاد آن‌ها، ایران باید بدون هیچ محدودیتی، برنامه هسته‌ای خود را پیش ببرد.

اما واقعیت تلخ‌تر از این تحلیل‌هاست: انزوای فزاینده در سطح بین‌المللی، آسیب‌پذیری آشکار در مقابل حملات هوایی، و بحران شدید اقتصادی، همگی نشان می‌دهند که گزینه قطع کامل همکاری‌ها می‌تواند بهای سنگینی داشته باشد.

نگاهی به آینده: فعال شدن مکانیسم ماشه چه پیامدهایی خواهد داشت؟

اگر کشورهای اروپایی تصمیم بگیرند روند بازگرداندن تحریم‌ها را آغاز کنند، ایران ممکن است بار دیگر تحت تحریم‌های سنگین شورای امنیت قرار گیرد – تحریم‌هایی که در گذشته صادرات نفت، تعاملات بانکی، و تجارت خارجی ایران را به‌شدت محدود کرده بود.

با توجه به وضعیت فعلی اقتصاد ایران و کاهش حمایت‌های بین‌المللی، فعال شدن مکانیسم ماشه می‌تواند وضعیت کشور را از آنچه هست، بحرانی‌تر کند.

بازگشت به وضعیت پیش از برجام – بدون دستاوردی ملموس – ممکن است هزینه‌ای سیاسی و اقتصادی داشته باشد که به سادگی جبران‌پذیر باشد.