بی‌پناه در شرق؛ ایران میان دیپلماسی پرهیاهو و واقعیت‌های تلخ

بی‌پناه در شرق؛ ایران میان دیپلماسی پرهیاهو و واقعیت‌های تلخ

بی‌پناه در شرق؛ ایران میان دیپلماسی پرهیاهو و واقعیت‌های تلخ

به گزارش آزانس خبری ایران گیت در بحبوحه تحولات شتاب‌زده خاورمیانه و افزایش احتمال درگیری‌های گسترده‌تر میان ایران و اسرائیل، پرسش‌هایی جدی درباره عمق و دوام اتحادهای استراتژیک جمهوری اسلامی با قدرت‌های شرق‌محور همچون روسیه و چین مطرح شده است.

با وجود سرمایه‌گذاری سیاسی قابل‌توجه تهران بر سیاست «نگاه به شرق»، نشانه‌هایی از شکاف و بی‌اعتمادی متقابل در روابط با مسکو و پکن به چشم می‌خورد.

گفت‌وگوی اخیر رئیس‌جمهور ایران با تاکر کارلسن و موضع‌گیری‌های رسانه‌ها و مقامات داخلی، همگی حکایت از تزلزل در معادلات امنیتی و راهبردی ایران دارند.

در ادامه، گزارشی تحلیلی به بررسی ابعاد مختلف این مسئله می‌پردازد؛ از ناکامی در دریافت حمایت نظامی روسیه گرفته تا محدودیت‌های روابط با چین، و در نهایت، چشم‌انداز انزوای ژئوپلیتیکی جمهوری اسلامی در منطقه‌ای پرتنش و بی‌ثبات.

بحران اتحادهای استراتژیک ایران؛ سکوت روسیه و بی‌اعتمادی به چین

در جریان گفت‌وگوی اخیر تاکر کارلسن، مجری شناخته‌شده محافظه‌کار آمریکایی، با مسعود پزشکیان، رئیس‌جمهور جدید ایران، پرسشی کلیدی مطرح شد: آیا در صورت گسترش تنش‌ها با ایالات متحده یا اسرائیل، ایران می‌تواند روی حمایت چین یا روسیه حساب کند؟

پاسخ مبهم و غیرمستقیم پزشکیان، عملاً بازتاب‌دهنده تردیدهای فزاینده در سیاست خارجی جمهوری اسلامی نسبت به میزان تعهد این دو شریک راهبردی شرق‌گرا بود.

گرچه تهران تاکنون از انتقاد رسمی نسبت به پکن و مسکو به دلیل خودداری از حمایت نظامی در جریان جنگ دوازده‌ روزه با اسرائیل در ژوئن خودداری کرده، اما نشانه‌هایی از نارضایتی در فضای سیاسی و رسانه‌ای داخل کشور قابل مشاهده است.

برخی تحلیلگران و نهادهای خبری داخلی از احساس «تنهایی استراتژیک» ایران در برابر حملات اسرائیل و بی‌تفاوتی متحدان شرق‌گرا سخن گفته‌اند.

سیاست نگاه به شرق؛ راهبردی زیر ذره‌بین

رهبر جمهوری اسلامی، آیت‌الله علی خامنه‌ای، طی سال‌های گذشته راهبردی موسوم به «نگاه به شرق» را بنیان‌گذاری کرده که هدف آن مقابله با فشارهای اقتصادی و سیاسی غرب از طریق تعمیق روابط با قدرت‌های شرقی مانند چین و روسیه است.

در چارچوب این رویکرد، ایران به عضویت بلوک‌های منطقه‌ای همچون سازمان همکاری شانگهای و گروه بریکس درآمد و همکاری‌های نظامی خود با مسکو را گسترش داد؛ از جمله ارسال پهپادهای ایرانی به روسیه برای استفاده در جنگ اوکراین.

با این حال، امیدهای اولیه مبنی بر دریافت جنگنده‌ها و سامانه‌های دفاع هوایی در برابر این کمک‌ها، به دلیل خودداری روسیه از تحویل چنین تجهیزاتی، به تردیدهایی جدی بدل شد. وضعیت جنگی روسیه در اوکراین موجب شده تا منابع نظامی مسکو محدود شود و تعهدات احتمالی به ایران به حاشیه رانده شوند.

روابط تهران و مسکو؛ شراکتی نامتقارن

در ایران نگرانی‌هایی رو به افزایش است که این کشور در تعاملات روسیه با غرب، به‌ویژه ایالات متحده، صرفاً ابزاری برای چانه‌زنی تلقی شود.

در اوج درگیری‌ها با اسرائیل، ولادیمیر پوتین صراحتاً اعلام کرد که توافق‌نامه اخیر مسکو با تهران هیچ‌گونه بند دفاع مشترک ندارد و ایران نیز به‌صورت رسمی درخواست کمک نظامی ارائه نداده است.

در راستای تعدیل انتظارات، رسانه دولتی اسپوتنیک به نقل از کارشناسان روسی گزارش داد که مسکو در جنگ میان ایران و اسرائیل جانب هیچ‌یک را نخواهد گرفت؛ چراکه با هر دو طرف روابط دیپلماتیک فعالی دارد.

این موضع خنثی نه تنها خشم جناح‌های اصلاح‌طلب بلکه حتی رسانه‌های اصولگرا و وابسته به نهادهای حاکمیتی ایران را نیز برانگیخت.

در میانه جنگ، روزنامه اصولگرای «فرهیختگان» گزارش داد که عباس عراقچی، دیپلمات ارشد ایرانی، در دیداری با مقامات روسی نارضایتی رهبری جمهوری اسلامی را به اطلاع کرملین رسانده است؛ هرچند این روایت بعدتر از سوی همان رسانه «ناقص و غیرموثق» عنوان شد.

همچنین روزنامه تندرو «جوان» با اشاره به دیدار لاریجانی و پوتین نوشت: «روسیه و چین باید هزینه بیشتری برای مقابله با سلطه آمریکا پرداخت کنند.» اظهارات برخی دیپلمات‌ها و نمایندگان پیشین مجلس مانند نعمت‌الله ایزدی و حشمت‌الله فلاحت‌پیشه نیز نشان می‌دهد که بی‌اعتمادی به کرملین حتی در میان نخبگان سیاسی نظام در حال افزایش است.

پکن؛ شریکی اقتصادی، نه نظامی

با افول چشم‌انداز حمایت نظامی از سوی روسیه، نگاه‌ها در تهران بار دیگر به سمت پکن معطوف شد؛ کشوری که بزرگ‌ترین شریک اقتصادی و خریدار نفت ایران محسوب می‌شود. اما نقش چین نیز با تردیدهای مشابهی همراه است.

اندکی پس از پایان جنگ، گزارشی از رسانه میدل‌ایست‌آی مدعی شد که چین سامانه‌های پدافند هوایی جدیدی به ایران تحویل داده؛ اما این خبر به‌سرعت از سوی سفارت چین در تل‌آویو تکذیب شد.

رسانه‌های ایرانی با انتشار تحلیل‌هایی پکن را «دوستی نیمه‌کاره» خواندند و تأکید کردند که روابط اقتصادیِ صرف نمی‌تواند جایگزین یک اتحاد استراتژیک در دوران بحران شود.

ایزدی، سفیر پیشین ایران در روسیه، نیز در گفت‌وگویی با وب‌سایت جماران خاطرنشان کرد که روابط تهران و پکن عمدتاً اقتصادی باقی مانده و در حوزه امنیتی، تعهدی فراتر از بیانیه‌های دیپلماتیک ارائه نشده است.

چالش انزوای ژئوپلیتیکی

در حالی که «محور مقاومت» طی سال گذشته در چندین جبهه، به‌ویژه در لبنان، سوریه و یمن، تضعیف شده، نیاز ایران به هم‌پیمانان موثر بیش از پیش احساس می‌شود. تسلط هوایی اسرائیل در جریان درگیری‌های اخیر به روشنی نشان داد که تهران به‌تنهایی قادر به مقابله با برتری فناوری نظامی غرب نیست.

در چنین شرایطی، برخی رسانه‌ها و تحلیلگران نسبت به «انزوای ژئوپلیتیکی» ایران هشدار داده‌اند.

خبرگزاری تسنیم در گزارشی به نقل از یکی از مقامات نظامی بدون ذکر نام، تصریح کرد که علیرغم تلاش‌های داخلی در ساخت تجهیزات، ایران همچنان در نتیجه تحریم‌ها از دسترسی به فناوری‌های پیشرفته و همکاری با کشورهای توسعه‌یافته محروم است.

در همین حال، خبرهایی مبنی بر بومی‌سازی تولید پهپادهای ایرانی در خاک روسیه منتشر شده که نشان می‌دهد مسکو در حال کاهش وابستگی به واردات مستقیم تجهیزات از ایران است. این تحول می‌تواند جایگاه استراتژیک ایران در معادلات نظامی روسیه را بیش از پیش تضعیف کند.

نتیجه‌گیری: تزلزل در ساختار اتحادهای شرقی

ایران در شرایطی پیچیده و چندلایه قرار گرفته است. اگرچه روابط اقتصادی با چین و روسیه همچنان ادامه دارد و پشتیبانی سیاسی آن‌ها در نهادهایی مانند شورای امنیت سازمان ملل برای تهران اهمیت بالایی دارد، اما عدم حمایت نظامی آشکار در بحران‌های اخیر، مشروعیت و کارآمدی سیاست «نگاه به شرق» را زیر سوال برده است.

در غیاب تضمین‌های امنیتی و با وجود فشارهای فزاینده از سوی غرب، جمهوری اسلامی ممکن است ناچار شود بار دیگر به بازنگری در راهبردهای کلان سیاست خارجی خود بیندیشد؛ راهبردی که تاکنون بر پایه نزدیکی به قدرت‌های شرقی بنا شده بود، اما اکنون ثمرات آن با تردید و چالش جدی مواجه شده باشد.