قفقاز بدون پوتین؛ چرخش ارمنستان و آذربایجان بهسوی غرب
قفقاز بدون پوتین؛ چرخش ارمنستان و آذربایجان بهسوی غرب
در حال حاضر، مسکو که درگیر جنگ اوکراین است، نفوذ خود را در مرزهای جنوبیاش – بهویژه ارمنستان و جمهوری آذربایجان – تا حدی از دست داده است. بهگفته تحلیلگران آژانس خبری ایرانگیت، این تغییر در توازن قدرت، راه را برای ورود و افزایش حضور دیگر بازیگران بینالمللی مانند ترکیه، اتحادیه اروپا و آمریکا در این منطقه هموار کرده است.
نیکول پاشینیان، نخستوزیر ارمنستان، و الهام علیاف، رئیسجمهور آذربایجان، در تاریخ ۱۹ تیرماه در ابوظبی دیدار کردند تا درباره یک توافق صلح احتمالی گفتوگو کنند؛ نکته مهم این بود که در این نشست هیچ واسطهای – حتی روسیه – حضور نداشت. اگرچه این دیدار نتیجه عملی مشهودی نداشت، اما دو طرف در بیانیهای مشترک بر تعهدشان به مذاکرات مستقیم و اجرای گامهایی برای تقویت اعتماد متقابل تأکید کردند.
این وضعیت در حالیست که تنها پنج سال پیش، نقشه بهکلی برعکس بود. پس از جنگ ۴۴روزه قرهباغ در ۲۰۲۰ – منطقهای عمدتاً ارمنینشین که از نظر قانونی بخشی از آذربایجان است و همیشه کانون تنش میان دو کشور بوده – ولادیمیر پوتین با وساطت خود آتشبس برقرار کرد و دوباره نقش سنتی مسکو را در این منطقه تثبیت نمود.
رئوف میرقدیرف، تحلیلگر روزنامه آینا زِرکالو در باکو، میگوید که این آتشبس سرآغاز «تغییری تاریخی» بود. او معتقد است: «پس از بیش از سی سال منازعه بر سر قرهباغ، دو کشور اکنون به هم نزدیکتر شدهاند و از روسیه فاصله میگیرند. آنها میخواهند مستقل شوند، زیرا روسیه بهشدت درگیر اوکراین است.»
همچنین روبن مهرابیان از مؤسسه روابط بینالملل و امنیت ارمنستان اشاره میکند که ایروان از این وضعیت بهره برده تا حضور روسیه را کمرنگ کند. او معتقد است که روسیه میخواست ارمنستان را در افزایش تنش نگه دارد، تا خودش را ناجی نشان دهد، اما ارمنستان تصمیم گرفته اختلافات را حل کند و نفوذ روسیه را کاهش دهد.
اختلافات ارمنستان و روسیه از ۲۰۱۶ شدت گرفت. در آن سال هم میانجیگری مسکو آتشبسی حاصل کرد، ولی ارمنستان احساس کرد روسیه در جهت منافع باکو عمل کرده و حمایت محدودتری کرده است.
ریچارد گیراگوسیان، بنیانگذار مرکز مطالعات منطقهای در ایروان، اشاره میکند که آن زمان «اعتماد ارمنستان به روسیه بهعنوان شریک امنیتیاش شروع به سایش کرد» و روسیه بهتدریج به سمت آذربایجان گرایش یافت.
پس از جنگ ۲۰۲۰، این شکاف عمیقتر شد. باکو بار دیگر کنترل قرهباغ را در دست گرفت، اما روسیه حمایت کامل از ایروان نکرد. نفوذ مسکو در ارمنستان باز هم تضعیف شد، بهویژه پس از بازداشت سامول کاراپتیان – میلیاردر روسی-ارمنی – در ۲۷ خرداد، که تحلیلگران آن را نشانهای از تلاش دولت ارمنستان برای ممانعت از دخالت روسیها در انتخابات آینده تفسیر کردند.
همچنین بازداشت کشیش باگرات گالستانیان نیز نشانگر تنشهای داخلی و واکنش روسیه بود: وزیر خارجه روسیه، لاوروف، این حرکت را «حملات بیدلیل» به کلیسا خواند، و وزیر خارجه ارمنستان هم گفت مسکو در امور داخلی دخالت کرده است.
روابط مسکو و باکو نیز بهتدریج سرد شده است. در اواخر ژوئن، علیاف دیدار مقامهای روس از جمله معاون نخستوزیر را لغو کرد، برنامههای فرهنگی روسیه در باکو را متوقف نمود و این اقدام در واکنش به کشته شدن دو تاتار آذربایجانی در روسیه و گزارشهایی درباره شکنجه آنها بود.
نقش روسیه در مسیر راه زنگزور هم به چالش کشیده شده است؛ این گذرگاه که میان خاک آذربایجان و نخجوان واقع است و طبق توافق ۲۰۲۰ تحت نظارت افاسبی روسیه قرار گرفت، توسط ارمنستان تهدیدی برای حاکمیتش تلقی میشود.
پاشینیان اعلام کرده که پس از پیمان صلح، هیچ نیروی خارجیای در مرز قرار نخواهند داد. از طرفی برای باکو نیز کنترل روسها کمتر جذاب شده است – چرا که مذاکرات مستقیم برایش اولویت دارند.
با کاهش نفوذ روسیه، قدرتهایی مانند ترکیه، اتحادیه اروپا و آمریکا بهسرعت در حال افزایش حضور و نفوذ در منطقهاند.
ترکیه بهویژه نقش کلیدی را در اتصال تجاری و انرژی دارد، در حالی که آذربایجان به هاب گازی منطقه تبدیل شده و کالاهای روسی را از مسیر ترکیه و آذربایجان به اروپا منتقل میکند.
در همین راستا، ارمنستان به بازسازی روابط خود با ترکیه پرداخته و در ژوئن پاشینیان با اردوغان دیدار کرد. مهرابیان میگوید این کشور امیدوار است با باز شدن مرز ترکیه، بهجای بازار روسیه، به بازار اروپایی دست پیدا کند.
ضمن اینکه ایروان گمانهزنیهایی درباره گسترش همکاری با آمریکا و اتحادیه اروپا دارد – از جمله امضای منشور شراکت راهبردی با آمریکا و هماهنگی قوانین داخلی با معیارهای اتحادیه برای عضویت احتمالی.
در مجموع، شرایط فعلی نشاندهنده کاهش نفوذ سنتی روسیه در قفقاز جنوبی و ظهور بازیگران جدیدی است که در جایگاههای تأثیرگذاری قرار گرفتهاند.
English
View this article in English
