تاسیسات هستهای ایران زیر آتش، دیپلماسی در آستانه فروپاشی
تاسیسات هستهای ایران زیر آتش، دیپلماسی در آستانه فروپاشی
در شرایطی که پروندۀ هستهای ایران در پرتگاه تصمیمی تاریخی قرار گرفته، و تنشهای امنیتی و دیپلماتیک به بالاترین سطح خود از زمان برهم خوردن برجام رسیدهاند، نشست تازه شورای حکام آژانس بینالمللی انرژی اتمی در وین، به آوردگاه جدیدی برای تقابل دیدگاهها تبدیل شده است.
در این میان، فعالسازی مکانیسم ماشه از سوی ترویکای اروپایی، حملات نظامی بیسابقه به تأسیسات هستهای ایران، خروج بازرسان آژانس، و گمانهزنیها درباره بازگشت تحریمهای سازمان ملل، همگی چشمانداز دیپلماسی را تیرهتر از همیشه کردهاند.
ایرانگیت در این گزارش ویژه، آخرین تحولات و مذاکرات پشتپرده در وین، دوحه و نیویورک را بررسی میکند؛ آنچه در مسیر تصمیمسازی درباره سرنوشت برنامه هستهای ایران میگذرد – از پیشنهادهای مسکو تا انزوای دیپلماتیک تهران، از قطعنامههای آمادهنشده تا فرصتهای نیمبند باقیمانده.
در این فضای متراکم از تهدید، فشار و محاسبههای راهبردی، یک سؤال محوری مطرح است: آیا نوامبر، ماه پایان دیپلماسی خواهد بود؟ یا سرآغاز مرحلهای جدید برای حلوفصل یکی از پیچیدهترین پروندههای سیاست جهانی؟
بازگشت تنش به وین؛ مکانیسم ماشه، سایه جنگ و فرصتهای دیپلماتیک
وین – شهری که بار دیگر میزبان نمایندگان عالیرتبه کشورها برای نشست فصلی شورای حکام آژانس بینالمللی انرژی اتمی است.
این دور از جلسات، تنها دو هفته پس از آن برگزار میشود که آلمان، بریتانیا و فرانسه – سه کشور اروپایی طرف توافق هستهای موسوم به برجام – تصمیم خود را برای فعالسازی «مکانیسم ماشه» به شورای امنیت سازمان ملل اطلاع دادند.
در نشست پیشین، قطعنامهای علیه ایران صادر شد که این کشور را به عدم همکاری کافی با آژانس و کوتاهی در اجرای تعهدات پادمانیاش متهم میکرد. قطعنامه هشدار داده بود در صورت تداوم این وضعیت، پرونده ایران به شورای امنیت ارجاع خواهد شد.
با این حال، یکی از نمایندگان ارشد اروپایی در وین تأکید کرده است که ترویکای اروپایی در این نشست قصد ندارد قطعنامه جدیدی علیه ایران مطرح کند و موضوع ارجاع پرونده نیز فعلاً از دستور کار خارج شده است.
پیامدهای یک قطعنامه؛ از جنگ تا تعلیق همکاری
تنها یک روز پس از صدور قطعنامه پیشین، اسرائیل خاک ایران و تأسیسات هستهایاش را هدف حمله قرار داد. آمریکا نیز کمتر از ده روز بعد به این حملات پیوست و برخی از تأسیسات هستهای حساس را بمباران کرد.
این حملات نه تنها وضعیت میدانی برنامه هستهای ایران را دگرگون ساخت، بلکه منجر به خروج بازرسان آژانس از ایران شد؛ ابتدا بنا بر تصمیم آژانس برای حفظ امنیت بازرسان در خلال جنگ، و سپس بر اساس تصمیم تهران برای تعلیق همکاری با این نهاد بینالمللی.
در این مدت، بازرسان تنها یکبار به ایران بازگشتند تا برخی بررسیهای فنی، از جمله در نیروگاه بوشهر، انجام دهند. اما اجازه دسترسی به سایتهای مورد حمله قرارگرفته به آنها داده نشد.
گزارشهایی نیز حاکی است که بازرسان اعزامی در این مدت همگی از اتباع روسیه بودهاند؛ موضوعی که با وجود تأکید آژانس بر بیطرفی کامل نیروهایش، انتقاداتی را برانگیخته است.
ارزیابی اروپا: واقعبینی در قبال ایران
سه کشور اروپایی همچنان معتقدند ایران باید به تعهدات خود در قبال آژانس بازگردد، اما برخی دیپلماتها اذعان دارند که در فضای پس از جنگ، با ناآرامیهای سیاسی و اقتصادی، انتظار تحقق کامل خواستهها از سوی تهران در بازهای کوتاهمدت، واقعبینانه نیست.
به گفته یکی از دیپلماتهای ارشد اروپایی، هدف از عدم ارجاع فوری پرونده به شورای امنیت، فراهم کردن فضای تنفس برای یک راهحل سیاسی است.
با این حال، تعدادی از کشورها بر بازگشت سریع بازرسان به ایران اصرار دارند، بهویژه با توجه به اینکه برخی از سایتهای هستهای ایران در حملات اخیر آسیبی ندیدهاند.
اما همزمان، برخی نمایندگان عالیرتبه هشدار میدهند که همدلی آشکار برخی پایتختها با حمله به تأسیسات هستهای ایران، سؤالات بنیادینی را درباره مشروعیت چنین اقداماتی در سطح بینالمللی مطرح کرده است.
تهران نیز با تکیه بر همین سؤالات، تلاش دارد در وین و نیویورک حمایت دیپلماتیک جلب کند.
شمارش معکوس برای فعال شدن مکانیسم ماشه
در ۲۸ اوت، ترویکای اروپایی رسماً روند فعالسازی مکانیسم ماشه را آغاز کردند. این اقدام در پی رد پیشنهاد اروپا از سوی تهران صورت گرفت؛ پیشنهادی که به ایران شش ماه فرصت میداد تا با آژانس همکاری کند، به گفتوگو با آمریکا بازگردد و بر سر ذخایر اورانیوم غنیشده شفافسازی کند. در مقابل، فعالسازی مکانیسم ماشه به تعویق میافتاد.
تهران اما این پیشنهاد را «نامتوازن» و «حداکثری» توصیف کرد؛ بهویژه در شرایطی که بخشی از زیرساخت هستهای کشور در حملات اسرائیل و آمریکا تخریب شده بود.
اکنون تنها کمتر از ۱۵ روز به پایان مهلت باقی مانده است. در صورت عدم پیشرفت، تحریمهای بینالمللی و قطعنامههای شورای امنیت علیه ایران باز خواهند گشت. ترویکای اروپایی اعلام کردهاند این تحریمها را به قوانین داخلی خود نیز تسری خواهند داد.
گزینه مسکو و رایزنیهای پنهانی
روسیه در هفتههای گذشته، پیشنویس قطعنامهای را آماده کرده که بر خلاف پیشنهاد اروپا، تقریباً هیچ پیششرطی برای ایران در نظر نگرفته است.
این متن هنوز به رأی گذاشته نشده و به گفته منابع دیپلماتیک، شانس چندانی برای کسب ۹ رأی مثبت شورای امنیت ندارد. حتی در صورت تصویب، خطر وتو از سوی برخی اعضا همچنان پابرجاست.
تهران نیز در تلاش است تا پکن را برای حمایت از این پیشنویس با خود همراه کند. منابع مطلع از مذاکرات داخلی در ایران خبر دادهاند که برخی نهادهای قانونگذار در تلاشاند بر مبنای این قطعنامه، حق غنیسازی ایران به رسمیت شناخته شود و در مقابل، فعالسازی مکانیسم ماشه تا پنج سال به تعویق بیفتد. دیپلماتهای اروپایی این پیشنهاد را «غیرقابلقبول» توصیف کردهاند.
رایزنیهای فشرده برای چارچوب تازه
در روزهای اخیر، گفتوگوهایی میان مقامهای بلندپایه ایران، مسئول سیاست خارجی اتحادیه اروپا و مدیرکل آژانس در دوحه و وین برگزار شده است. برخی منابع از پیشرفتهایی محدود خبر دادهاند، اما سؤالات بسیاری همچنان بیپاسخ ماندهاند؛ از جمله اینکه آیا این پیشرفتها برای نجات دیپلماسی کافی هستند؟
اروپاییها تأکید دارند که بازگشت تحریمها، پایان مسیر دیپلماتیک نخواهد بود. بلکه میتواند نقطه آغاز فشار برای بازگرداندن تهران به میز مذاکره باشد. با این حال، نگرانیهایی نیز در اروپا وجود دارد: اگر مکانیسم ماشه فعال شود و نتیجهبخش نباشد، ممکن است آخرین برگ جدی دیپلماسی نیز از دست برود.
قطعنامه پیشنهادی ایران در کنفرانس عمومی آژانس
منابع دیپلماتیک گزارش دادهاند که ایران، با حمایت احتمالی روسیه، پیشنویس قطعنامهای درباره حملات به تأسیسات هستهایاش را تهیه و به برخی کشورها ارائه کرده است. این پیشنویس تاکنون رسماً در اختیار اروپاییها قرار نگرفته، اما آنها متن آن را دیده و آن را «یکجانبه» و «خارج از صلاحیت آژانس» ارزیابی کردهاند.
آمریکا با این پیشنویس بهشدت مخالف است و هشدار داده که تصویب آن میتواند به محدود شدن فعالیتهای اسرائیل در آژانس یا حتی قطع بودجه آمریکا برای این نهاد بینالمللی بینجامد.
شکاف عمیق در ۱+۵ و چشماندازی تیره
برخلاف سال ۲۰۱۵، گروه ۱+۵ دیگر انسجام گذشته را ندارد. چین و روسیه در کنار ایران، مسیر متفاوتی را پیشنهاد میکنند، اما اروپا تنها راه واقعی را در گفتوگوی مستقیم ایران و آمریکا میبیند.
تهران خواهان دریافت تضمینهایی علیه حملات آینده است، اما اروپا میگوید تنها راه تضمین واقعی، بازگشت به توافق تحت نظارت آژانس است.
هرچند شورای حکام در این دور قطعنامه جدیدی علیه ایران صادر نخواهد کرد، اما ممکن است بیانیهای تند علیه تهران منتشر شود.
قطعنامه عدم پایبندی ایران که در ماه ژوئن تصویب شده، همچنان روی میز است و میتواند در نشست نوامبر فعال شود؛ نشستی که بسیاری از ناظران، آن را نقطه عطفی پرحادثه در تقویم دیپلماسی هستهای میدانند.
گامهای حداقلی، فرصتهای محدود
برنامه جامع اقدام مشترک (برجام) که هفت سال پیش از مسیر خارج شد، اکنون در لبه پرتگاه است. طرفها راهحلهایی مشخص روی میز گذاشتهاند:
۱- از سرگیری کامل همکاری ایران با آژانس
۲– بازگشت بازرسان به فعالیتهای روتین
۳-روشن شدن وضعیت اورانیوم با غنای بالا
۴-ازسرگیری گفتوگوهای مستقیم با آمریکا
اما آیا زمان کافی باقی مانده است؟
ایران، همچنان در شوک حملات گسترده نظامی، زیر فشار تحریمهای بیسابقه اقتصادی و در شرایطی که فضای سیاسی داخلی نیز دستخوش بیثباتی است، با چشمانداز بسیار دشواری روبروست.
در سوی مقابل، اروپا با تردیدهایی عمیق درباره اثربخشی فشارهای بیشتر، در عین حال خواهان حفظ انسجام در برابر آنچه آن را تهدید فزاینده اشاعه هستهای میخواند، تلاش میکند زمان اندکی را که باقی مانده به فرصتی برای خروج از بنبست تبدیل کند.
جنگ در غزه، ناامنی در خلیج فارس، و چالشهای مالی و نهادی در خود آژانس بینالمللی انرژی اتمی (که با کسری بودجهای در حدود ۱۲۰ میلیون یورو مواجه است)، همگی به پیچیدگی وضعیت دامن زدهاند.
تعلیق حضور بازرسان در ایران و متوقف شدن بخشی از سازوکارهای نظارتی، بر نگرانیها افزوده و اعتماد متقابل را به شدت فرسوده است.
در چنین فضایی، نوامبر تنها یک ماه دیگر در تقویم دیپلماتیک نیست؛ بلکه به تعبیر بسیاری از دیپلماتهای حاضر در وین، میتواند ماهی سرنوشتساز باشد:
۱آغاز بازگشت تحریمها، یا شکلگیری آخرین توافق ممکن.
۲فعالسازی کامل مکانیسم ماشه، یا باز شدن دریچهای برای مذاکره.
شاید به قول هنری کیسینجر، نبود راهحل جایگزین، ذهنها را به سوی تنها گزینه ممکن هدایت کند. گزینهای که هرچند مطلوب هیچیک از طرفها نیست، اما از منظر هزینه و پیامد، قابل تحملتر از مسیر تقابل کامل خواهد بود.
در روزهای آینده، نگاهها به وین و سپس نیویورک دوخته خواهد شد؛ جایی که نه تنها درباره آینده پرونده هستهای ایران، بلکه درباره اعتبار سازوکارهای بینالمللی در حفظ امنیت و منع اشاعه هستهای تصمیمگیری خواهد شد.
English
View this article in English
