بن‌بست دیپلماتیک در کرملین

بن‌بست دیپلماتیک در کرملین

با شکست مذاکرات فشرده در کرملین و هم‌زمان تشدید نبرد در دریای سیاه، بحران روسیه و اوکراین وارد مرحله‌ای شده که دیپلماسی در پشت درهای بسته از نفس افتاده و جنگِ هدف‌گیری زیرساخت‌های انرژی، تعیین‌کننده مسیر آینده مناقشه شده است؛ جایی‌که پهپادهای انتحاری نقش دیپلمات‌های ناکام را بر عهده گرفته‌اند.
دیپلماسی در اتاق‌های بسته مسکو به بن‌بست رسید؛ اما در پهنه آب‌های آزاد، جنگ وارد مرحله‌ای تازه از تخریب زیرساخت‌های انرژی شده و «پهپادهای انتحاری» جای دست‌دادن دیپلمات‌ها را گرفته‌اند. نشست طولانی و فشرده در کرملین میان ولادیمیر پوتین، رئیس‌جمهور روسیه، و فرستادگان ارشد ایالات متحده، استیو ویتکاف و جرد کوشنر، بدون آن‌که به توافقی برای پایان جنگ بینجامد، خاتمه یافت؛ هرچند یک مقام بلندپایه روسی این گفت‌وگوها را «مفید» و «سازنده» توصیف کرد.

یوری اوشاکوف، دستیار سیاست خارجی کرملین و از حاضران در جلسه، تأکید کرد که مسئله قلمرو از اصلی‌ترین موضوعات حساس برای مسکو بوده، اما دو طرف هنوز به مصالحه دست نیافته‌اند. اوشاکوف در جمع خبرنگاران در مسکو گفت: «برخی از چارچوب‌های ارائه‌شده از سوی آمریکایی‌ها کم‌وبیش قابل قبول است، اما نیاز به گفت‌وگو دارد». او با اشاره به اختلافات گفت: «برخی واژگان پیشنهادی برای ما مناسب نیست و این یعنی کار همچنان ادامه خواهد یافت».

مسئله قلمرو اکنون به مهم‌ترین مانع در مسیر هرگونه توافق تبدیل شده است. روسیه خواستار واگذاری تمام منطقه شرقی دونباس از سوی کی‌یف است؛ درحالی‌که ولودیمیر زلنسکی، رئیس‌جمهور اوکراین، واگذاری سرزمینی را که مسکو طی نزدیک به چهار سال جنگ نتوانسته تصرف کند، قاطعانه رد کرده است. زلنسکی اعلام کرد کی‌یف منتظر نتایج نشست مسکو است و تأکید کرد که تضمین‌های امنیتی معتبر و موضوع کنترل بر قلمرو اوکراین همچنان در کانون مطالبات کی‌یف قرار دارد.

پیش از برگزاری نشست، پوتین رهبران اروپایی را به تلاش برای تخریب روند صلح متهم کرده و اصلاحات اخیر در طرح صلح پیشنهادی آمریکا را «کاملاً غیرقابل قبول» خوانده بود. او هشدار داده بود که روسیه در صورت وقوع حمله، آماده رویارویی با اروپا است. پوتین روز سه‌شنبه در مجمعی سرمایه‌گذاری در مسکو و در واکنش به پرسشی درباره تقویت دفاعی اروپا گفت: «ما برنامه‌ای برای جنگ با اروپا نداریم؛ این را بارها گفته‌ام. اما اگر اروپا بخواهد با ما درگیر شود و آغازگر آن باشد، ما همین حالا آماده‌ایم».

این سخنان از تندترین اظهارات اخیر پوتین علیه اروپا بود؛ در زمانی که او می‌کوشد شکاف‌ها در ائتلاف ترانس‌آتلانتیک را عمیق‌تر کند. روند صلح تحت هدایت آمریکا پس از افشای پیش‌نویس طرح صلح در ماه گذشته که به‌نظر می‌رسید امتیازات قابل توجهی به روسیه می‌دهد، نگرانی‌های متحدان اروپایی را افزایش داده است. طرح اولیه ۲۸ ماده‌ای آمریکا محدودکردن اندازه ارتش اوکراین به ۶۰۰ هزار نیرو، مسدودکردن مسیر عضویت در ناتو و ممنوعیت ورود نیروهای ائتلاف نظامی به خاک اوکراین را پیشنهاد کرده بود.

این طرح همچنین شامل بندی درخصوص واگذاری برخی مناطق مستحکم اوکراین بود؛ بندی که به گفته متحدان اروپایی کی‌یف، عملاً به روسیه برای تهاجمی که آغاز کرده پاداش می‌داد. بنا بر گزارش وال‌استریت ژورنال، کشورهای اروپایی موفق شده‌اند برخی مفاد اولیه طرح آمریکا را تعدیل کنند؛ از جمله افزایش سقف نیروهای مسلح اوکراین به ۸۰۰ هزار نفر ــ نزدیک به توان فعلی ــ و سپردن بحث درباره قلمرو به مذاکرات مستقیم میان رهبران آمریکا و اوکراین. تصاویر منتشرشده از سوی رسانه‌های دولتی روسیه نشان می‌داد ویتکاف و کوشنر روز سه‌شنبه با پوتین و کریل دیمیتریف، چهره نزدیک به کرملین و از تدوین‌کنندگان طرح ۲۸ ماده‌ای، دیدار کرده‌اند.

جنگ نفت‌کش‌ها در دریای سیاه

در همین حال، پوتین اعلام کرده است که پیشروی اخیر روسیه در جبهه‌های جنگ ادامه خواهد یافت. او هشدار داده که اگر کی‌یف با شروط مسکو موافقت نکند، نیروهای روسیه در نهایت سرزمین موردنظر را تصرف خواهند کرد. همزمان با رکود گفت‌وگوهای زمینی، در غروب جمعه در دریای سیاه، یک پهپاد دریایی با سرعت به سوی نفت‌کشی در مسیر روسیه حرکت کرد. پهپاد «سی‌بیبی» (Sea Baby) که توسط سرویس‌های امنیتی اوکراین طراحی شده، لحظاتی بعد به بدنه نفت‌کش برخورد کرد و شعله‌های آتش، آسمان صورتی‌رنگ را شکافت. تصاویر منتشرشده که بنا به ادعای اوکراین نشان‌دهنده هدف‌گرفته‌شدن یک نفت‌کش مرتبط با روسیه است، گوشه‌ای از کارزار در حال گسترش کی‌یف علیه ساختار انرژی روسیه را عیان می‌کند.

اوکراین اکنون «ناوگان سایه» کرملین را هدف گرفته؛ شبکه‌ای از کشتی‌ها که روسیه برای دورزدن تحریم‌های نفتی و تأمین منابع مالی جنگ از آن استفاده می‌کند. طی روزهای اخیر، کی‌یف مسئولیت حمله به دو نفت‌کش تحریم‌شده و مرتبط با روسیه در سواحل ترکیه را پذیرفته است؛ نخستین مواردی در سال جاری که اوکراین رسماً مسئولیت آنها را بر عهده گرفته، هرچند از ژانویه تاکنون چندین مورد مشابه رخ داده است. در پاسخ، پوتین تهدید کرد دامنه حملات به بنادر اوکراین و کشتی‌های ورودی به آنها را گسترش خواهد داد. او روز سه‌شنبه با لحنی هشدارآمیز گفت: «رادیکال‌ترین گزینه این است که اوکراین را از دریا قطع کنیم؛ در آن صورت، دزدی دریایی عملاً ناممکن خواهد شد». هفته گذشته نیز اوکراین یک ترمینال بزرگ نفتی در سواحل روسیه را هدف قرار داد؛ مرکزی که بیش از یک درصد از صادرات نفت جهان را جابه‌جا می‌کند.

خفگی اقتصادی و زوایای ناوگان سایه

رجب طیب اردوغان، رئیس‌جمهور ترکیه، روز دوشنبه هشدار داد که «جنگ روسیه و اوکراین به‌وضوح در حال تهدید ایمنی دریانوردی در دریای سیاه است». ناوگان سایه روسیه بر مجموعه‌ای پراکنده از ثبت‌های ملی تکیه دارد تا بتواند نفت تحریم‌شده را عمدتاً از طریق کشتی‌های فرسوده حمل کند. اما حملات اوکراین ریسک جابه‌جایی نفت خام را افزایش داده و با بالا رفتن حق بیمه کشتی‌ها، درآمدهای جنگی کرملین را تحت فشار می‌گذارد.

آدی ایمسیروویچ، استاد انرژی در دانشگاه آکسفورد، می‌گوید: «این بهترین استراتژی اوکراین است؛ آنها می‌توانند از مسیر اقتصادی به روسیه ضربه بزنند و در مذاکرات امتیاز بگیرند». نیروی دریایی و سرویس امنیتی اوکراین در حمله روز جمعه به دو نفت‌کش تحریم‌شده «کایروس» و «ویرات» که عازم بندر نووروسیسک بودند، از پهپادهای «سی‌بیبی» استفاده کردند. این دو نفت‌کش ۹۰۰ و ۸۲۰ فوتی، که مجموعاً تا ۷۰ میلیون دلار ظرفیت حمل نفت دارند، هنگام حمله خالی بودند و تحت پرچم گامبیا حرکت می‌کردند. هر دو به شبکه کشتیرانی مبهمی وابسته‌اند که بنا به تخمین‌ها صدها کشتی را شامل می‌شود. کایروس تحت تحریم اتحادیه اروپا و بریتانیا، و ویرات تحت تحریم آمریکا و اتحادیه اروپا قرار دارد.

ترکش‌های جنگ بر شرکای نفتی

ساعاتی پس از حمله به کایروس و ویرات، پهپادهای دوربرد اوکراین خودِ نووروسیسک ــ پایگاه ناوگان دریای سیاه روسیه ــ را نیز هدف قرار دادند. به گفته مقام اوکراینی، نیروهای کی‌یف به زیرساخت‌های نفتی و سامانه‌های پدافند هوایی روسیه در منطقه آسیب زده‌اند. این حمله به یکی از اسکله‌های ترمینال «کنسرسیوم خط لوله خزر» (CPC) خسارت وارد کرد؛ کنسرسیومی که سهامدارانش روسیه، قزاقستان و شرکت‌های آمریکایی چون شورون و اکسون‌موبیل هستند. بهای نفت برنت روز دوشنبه به دنبال نگرانی‌های مربوط به عرضه و آسیب دیدن زیرساخت‌ها، حدود یک درصد افزایش یافت. وزارت خارجه قزاقستان هشدار داد که آسیب به CPC ــ مسیر اصلی صادرات نفت این کشور ــ به روابط دوجانبه صدمه می‌زند.

اگر تردد در دریای سیاه، که گره حیاتی صادرات نفت روسیه محسوب می‌شود، بیش از حد پرخطر شود، مسکو ناچار خواهد شد بخش بزرگ‌تری از صادرات خود را از مسیر طولانی و پرهزینه دریای بالتیک انجام دهد. جانیس کلوگه، کارشناس مؤسسه امور بین‌الملل و امنیتی آلمان، می‌گوید: «اگر اوکراین حملات به نفت‌کش‌های ناوگان سایه را تشدید کند، می‌تواند یکی از حیاتی‌ترین مسیرهای حمل‌ونقل نفت روسیه را خفه کند».

واکنش‌های دیپلماتیک و وضعیت میدانی

مقام‌های اوکراینی و اروپایی روز چهارشنبه پوتین را متهم کردند که تنها تظاهر به علاقه‌مندی به روند صلح می‌کند. آندری سیبیها، وزیر خارجه اوکراین، گفت پوتین باید «به اتلاف وقت جهان پایان دهد». مارگوس ساهکنا، وزیر خارجه استونی، نیز اظهار کرد: «آنچه می‌بینیم این است که پوتین هیچ تغییری در مسیر خود نداده و در میدان جنگ فشار را افزایش می‌دهد». مارک روته، دبیرکل ناتو، اعلام کرد که متحدان اوکراین همچنان به ارسال کمک‌های نظامی ادامه خواهند داد تا فشار بر مسکو حفظ شود. کانادا، آلمان، لهستان و هلند نیز اعلام کردند صدها میلیون دلار دیگر برای خرید تسلیحات آمریکایی و ارسال آن به اوکراین در قالب «لیست نیازمندی‌های اولویت‌دار اوکراین» اختصاص خواهند داد.

در عرصه میدانی، وزارت دفاع روسیه روز دوشنبه اعلام کرد شهر پوکروفسک در شرق اوکراین را تصرف کرده و ویدئویی از برافراشته‌شدن پرچم در مرکز این شهر ویران‌شده منتشر کرد. اوکراین این ادعا را رد کرد و سپاه هفتم واکنش سریع اعلام کرد که نیروهای روسی در جنگ شهری گرفتار شده‌اند. به‌طور کلی، روسیه طی شب ۱۱۱ پهپاد تهاجمی و فریب‌دهنده به سوی اوکراین شلیک کرده است. در مقابل، وزارت دفاع روسیه مدعی شد ۱۰۲ پهپاد اوکراینی را در همان شب سرنگون کرده که سقوط بقایای یکی از آنها موجب آتش‌سوزی در مخزن نفتی واقع در منطقه تامبوف، حدود ۲۰۰ کیلومتری جنوب مسکو شد.