برجام در لحظات پایانی؛ آیا ایران دوباره زیر فصل هفتم میرود
برجام در لحظات پایانی؛ آیا ایران دوباره زیر فصل هفتم میرود
به گزارش آژانس خبری ایرانگِیت، با نزدیک شدن به موعد انقضای برخی از بندهای توافق هستهای موسوم به برجام، بحثها پیرامون احتمال فعالسازی «مکانیسم ماشه» از سوی کشورهای اروپایی بار دیگر در محافل سیاسی و رسانهای شدت گرفته است.
این سازوکار که در متن توافق گنجانده شده، به طرفهای مشارکتکننده اجازه میدهد در صورت مشاهده نقض تعهدات، تحریمهای سازمان ملل را بدون نیاز به رأیگیری مجدد بازگردانند.
شرایط منطقهای، تغییر موازنههای جهانی، و تحولات اخیر در روابط ایران با غرب، موجب شدهاند تا چشمانداز استفاده از این ابزار حقوقی و تبعات آن برای ایران، به یکی از محورهای اصلی تحلیلهای سیاست خارجی تبدیل شود.
مکانیسم ماشه چیست؟
بر اساس توافق هستهای موسوم به برجام که در سال ۲۰۱۵ میان ایران و گروه ۵+۱ (آمریکا، روسیه، چین، بریتانیا، فرانسه و آلمان) منعقد شد، ایران پذیرفت که فعالیتهای هستهای خود را در چارچوب محدودیتهایی قرار دهد و تحت نظارت بازرسان آژانس بینالمللی انرژی اتمی عمل کند.
در مقابل، طرفهای مقابل متعهد شدند که تحریمهای مرتبط با برنامه هستهای ایران، از جمله شش قطعنامه شورای امنیت سازمان ملل، لغو یا تعلیق شوند.
در این میان، یکی از سازوکارهای گنجاندهشده در توافق، سازوکار حل اختلافی بود که به «مکانیسم ماشه» یا «اسنپبک» مشهور شد.
هدف این سازوکار آن بود که در صورت نقض تعهدات از سوی هر یک از طرفها، امکان بازگرداندن تحریمهای سازمان ملل بدون نیاز به رأیگیری مجدد در شورای امنیت فراهم شود.
این موضوع بهویژه برای کشورهای غربی اهمیت داشت، چرا که نگران بودند در صورت بازگشت ایران به فعالیتهای هستهای گسترده، امکان احیای تحریمها با توجه به احتمال وتوی قطعنامههای جدید توسط روسیه یا چین دشوار شود.
مطابق این سازوکار، هر عضو از اعضای مشارکتکننده در توافق میتواند ادعای عدم پایبندی ایران به تعهدات را به شورای امنیت ارجاع دهد.
در چنین حالتی، در صورت عدم توافق طی بازهای مشخص، تمامی تحریمهای پیشین بهطور خودکار بازمیگردند، بدون اینکه نیاز به رأیگیری جدید باشد.
ابعاد حقوقی و سیاسی مکانیسم ماشه
در زمان نگارش توافق برجام، این سازوکار به عنوان تضمینی برای اجرای تعهدات تلقی شد. با این حال، پیچیدگیهای حقوقی و سیاسی زیادی پیرامون آن شکل گرفته است؛ از جمله اینکه آیا کشوری که از توافق خارج شده (مانند آمریکا در سال ۲۰۱۸) همچنان حق استفاده از این سازوکار را دارد یا خیر.
از سوی دیگر، برخی تحلیلگران داخلی و بینالمللی استدلال کردهاند که ایران در طراحی و پذیرش این سازوکار، تحت فشار بوده و در موقعیت مذاکره نامناسبی قرار داشته است. برخی دیگر نیز معتقدند که پذیرش این سازوکار، بهنوعی اجتنابناپذیر بوده و تنها راه تضمین لغو تحریمها در زمان خود بوده است.
وضعیت کنونی و ضربالاجل مهر ۱۴۰۴
مطابق بندهای توافق برجام، مهلت بهرهبرداری از مکانیسم ماشه برای کشورهای مشارکتکننده در برجام تا اکتبر ۲۰۲5 (مهر ۱۴۰۴) محدود شده است.
این یعنی در صورت عدم استفاده از این مکانیسم تا تاریخ مذکور، امکان بازگرداندن تحریمهای سازمان ملل از طریق اسنپبک وجود نخواهد داشت.
برخی تحلیلها حاکی از آن است که کشورهای اروپایی، بهویژه آلمان، فرانسه و بریتانیا، ممکن است تصمیم به فعالسازی این مکانیسم بگیرند، مگر آنکه توافق جدیدی با ایران حاصل شود. در غیر این صورت، امکان بازگشت تحریمهای شورای امنیت از بین خواهد رفت.
پیامدهای احتمالی فعالسازی مکانیسم ماشه
در صورت فعالشدن این سازوکار، تحریمهای پیشین شورای امنیت بازخواهد گشت و ایران دوباره تحت فصل هفتم منشور سازمان ملل قرار میگیرد.
این فصل، کشور موردنظر را تهدیدی برای صلح و امنیت بینالمللی تلقی میکند و راه را برای اعمال اقدامات شدیدتر از جمله تحریم و حتی اقدام نظامی فراهم میسازد.
در چنین شرایطی، برخلاف تحریمهای یکجانبه آمریکا که برخی کشورها ممکن است از اجرای آن سر باز زنند، تحریمهای سازمان ملل از اجماع جهانی برخوردار است و برای تمامی اعضای سازمان الزامآور تلقی میشود.
این مسئله میتواند محدودیتهای گستردهتری بر حوزههای اقتصادی، بانکی، علمی، ورزشی و تعاملات بینالمللی ایران تحمیل کند.
جایگاه چین و روسیه در صورت بازگشت تحریمها
با توجه به آنکه چین و روسیه در گذشته به قطعنامههای تحریمی رأی مثبت دادهاند، انتظار نمیرود در صورت فعالسازی مکانیسم ماشه، اقدامات خاصی در مخالفت با تحریمها انجام دهند.
منافع اقتصادی این دو کشور با غرب، بهویژه با آمریکا و اتحادیه اروپا، در سطحی است که ترجیح میدهند در تقابل مستقیم با تحریمهای سازمان ملل قرار نگیرند.
چشمانداز دیپلماسی و جایگاه ایران در معادلات جهانی
فعالسازی مکانیسم ماشه میتواند پیامدهای بلندمدت برای جایگاه ایران در ساختار بینالمللی داشته باشد.
بازگشت به فصل هفتم منشور سازمان ملل نهتنها مسیرهای دیپلماتیک را محدود میکند، بلکه موقعیت ایران در نهادهایی مانند بریکس یا سازمان همکاری شانگهای را نیز تضعیف خواهد کرد.
چرا که عضویت کشورهایی که بهعنوان تهدید امنیتی شناخته میشوند در چنین سازمانهایی معمولاً با محدودیت مواجه است.
برخی تحلیلگران معتقدند که به جای تقابل مستمر، بازنگری در سیاست خارجی و حرکت به سوی کاهش تنش میتواند زمینهساز کاهش فشارها و بهرهبرداری از فرصتهای بینالمللی باشد.
بهویژه در شرایطی که برخی تهدیدهای داخلی مانند بحران جمعیتی، مشکلات محیطزیستی، یا نارضایتی اجتماعی، بهاندازه تهدیدهای خارجی از جمله اسرائیل اهمیت دارند.
چه میشود؟
مکانیسم ماشه، سازوکاری برای بازگرداندن تحریمهای بینالمللی در صورت نقض تعهدات برجامی است. با نزدیک شدن به پایان مهلت استفاده از این سازوکار در مهر ۱۴۰۴، احتمال فعالسازی آن افزایش یافته است.
بازگشت به تحریمهای شورای امنیت میتواند تبعات اقتصادی و سیاسی گستردهای برای ایران داشته باشد و تعاملات بینالمللی را در بسیاری از حوزهها دشوارتر کند.
در چنین فضایی، نهادهای تصمیمگیر در ایران با دو مسیر عمده روبهرو هستند: تداوم رویکرد تقابلی که احتمال تشدید فشارها را افزایش میدهد، یا بازنگری در سیاست خارجی بهمنظور کاهش تنش و بهرهبرداری از فرصتهای دیپلماتیک.
انتخاب میان این دو مسیر، تأثیر مستقیمی بر آینده اقتصادی، امنیتی و اجتماعی کشور خواهد داشت.
English
View this article in English
